|
Getting your Trinity Audio player ready...
|
مقدمه
نزدیک به نیمقرن است که سیاستمداران غربی به کمک امپراتوری رسانهای خود کوشیدهاند تقابل کشور های غربی بویژه ایالات متحده، اسرائیل و برخی قدرتهای منطقهای با ایران را عمدتاً در چارچوب مفاهیمی چون «اختلاف ایدئولوژیک و مذهبی»، «برنامهٔ هستهای»، «حقوق بشر»، «توان موشکی» و «نفوذ منطقهای» صورتبندی کنند. در پوشش این روایتهای عمومی، طیف وسیعی از اقدامات شامل سیاستهای مهار، تحریمهای فلجکننده، دیپلماسی کنترلشده، ترور دانشمندان و شخصیتهای برجسته، فشارهای نظامی، تجاوزها و تهدیدهای جنگی، و در نهایت پروژهٔ «تغییر نظام» (Regime Change) در دورههای مختلف به عنوان ابزارهای اصلی مواجهه با تهران به افکار عمومی جهان ارائه شدهاند.
با این همه، یک پرسش بنیادی و راهبردی همچنان پابرجاست: آیا مسئلهٔ واقعی ایران در لایههای پنهان تصمیمگیری، صرفاً به نوع حکومت حاکم بر تهران و سیاستهای جاری آن محدود میشود، یا باید آن را در چارچوبی بنیادینتر، یعنی «جایگاه ژئوپلیتیکی» و «ظرفیت تاریخی ایران برای حفظ و بازتولید قدرت ملی» واکاوی کرد؟
بررسی عمیقتر لایههای پنهان و پشتپردهای که در اندیشکدهها و کانونهای اصلی سیاستپژوهی در ایالات متحده، اسرائیل و غرب جریان دارد و نفوذ آن را میتوان در نوشتههای تحلیلگران همسو در رسانههای منطقهای نیز ردیابی کرد نشان میدهد که بحث اصلی دربارهٔ ایران به موضوعاتی بسیار فراتر از تغییر حکومت گسترش یافته است. در این چارچوبِ پنهان، موقعیت ژئواستراتژیک، وسعت سرزمینی، جمعیت، منابع انرژی، زیرساختهای صنعتی و علمی و توان بازسازی قدرت سیاسی و نظامی ایران، و در یک کلام «توان تمدنی ایران»، بهعنوان متغیرهای ثابتی تحلیل میشوند که حتی با تغییر حکومت یا وارد آمدن ضربات سنگین نظامی نیز لزوماً از میان نمیروند.
از منظر فلسفهٔ تاریخ و ژئوپلیتیک، ایران، برخلاف ساختارهای سیاسی مدرن، چه دولت-ملتهای برساخته بر پایهٔ قراردادهای حقوقی معاصر در غرب (نظیر آمریکا و دول وستفالیایی اروپا) و چه واحدهای سیاسی نوپا در منطقه که بر اثر خطکشیهای استعماری در دوران پسا سایکس-پیکو شکل گرفتند، یک «دولت-ملت اعتباری» نیست، بلکه یک «دولت تمدنی» (Civilizational State) است. چنانکه در سنتهای فلسفی، بهویژه در خوانش هگل از سیر «روح جهان» و تکوین دولت، ایران آغازگر نخستین الگوی کثرتگرا و وحدتبخش در تاریخ دولتداری به شمار میرود. استراتژیستهای واقعی بهخوبی میدانند که در دولتهای تمدنی ریشهدار نظیر ایران، چین و روسیه نظامهای سیاسی و ایدئولوژیها تغییر میکنند، اما «روح تاریخ»، جغرافیا، حافظهٔ عمیق جمعی و شالودهٔ تمدنی باقی میمانند. از همین رو، هر حکومتی بر تهران حاکم باشد، چه مذهبی، چه سکولار و چه با هر ماهیت سیاسی دیگری، بهدلیل وجود این تمامیت سرزمینی، پتانسیل مردمی، منابع عظیم و درهمتنیدگی تاریخی اقوام، ناگزیر مجدداً به یک قدرت بزرگ و تعیینکننده در غرب آسیا تبدیل خواهد شد.
در چنین چارچوبی، برای استراتژیستهای واقعی غرب، پرسش صرفاً چگونگی مواجهه با جمهوری اسلامی نیست؛ پرسش بنیادیتر این است که چگونه میتوان ظرفیتهای پایدار کشوری را بیاثر ساخت که موقعیت جغرافیایی، ساختار سرزمینی و پشتوانهٔ تمدنی آن، امکان بازتولید قدرت و ایفای نقشی مستقل و اثرگذار در منطقه را بهطور مداوم و فارغ از نوع رژیم حاکم فراهم میسازد.
ظرفیت راهبردی ایران را نمیتوان صرفاً در مؤلفههای مادی چون ذخایر انرژی، وسعت سرزمینی یا توان نظامی خلاصه کرد. این ظرفیت، بر یک پشتوانهٔ دیرپای تاریخی، فرهنگی و تمدنی و بر توان جامعهٔ ایران برای بازتولید دولت ملی استوار است. ایران مجموعهای تصنعی از منابع و تأسیسات نیست، بلکه یک موجودیت زندهٔ تمدنی با حافظهٔ تاریخی عمیق، تجربهٔ چندهزارسالهٔ دولتداری و پیوند گسستناپذیر اقوام است. از همین رو، لایهٔ راهبردی غرب بهخوبی میداند که تغییر حکومت یا ضربات مقطعی، توان بالقوهٔ ایران را برای بازسازی قدرت ملی نابود نمیسازد.
از اینرو، با کنار زدن پردهٔ تبلیغات رسانهای، مشخص میشود که شیفت واژگانی جدید در اتاقهای فکر غربی-اسرائیلی، اگرچه در پوشش کلمات ظاهرصلاح مطرح میشود، دقیقاً در امتداد سنت فکری دکترینهای تاریخی تجزیه ایران قرار دارد؛ خطی فکری که ریشه در طرحهای استعماری آرمینیوس وامبری (معمار اولیه شکافهای قومی)، برنارد لوئیس (طراح دکترین بالکانیزهکردن خاورمیانه) و برندا شفر (ترویجکنندهٔ گسلهای قومی در دوران معاصر) دارد.
این تز پنهان، گام نخست از یک مسیر پرخطر است؛ زیرا مهارِ توانِ ذاتی، ژئوپلیتیکی و تمدنی یک کشور پهناور، بدون دستاندازی به تمامیت سرزمینی آن ناممکن است. ورود به این مسیر، دومینویی از فروپاشی امنیتی را در کل خاورمیانه کلید میزند که نهایتاً به تجزیه کشیده خواهد شد؛ طرحی که اگرچه برای ایران خطری ارتجاعی و بیثباتکننده است، اما در واقعیتِ منطقهای نیز سناریویی کاملاً غیرقابلاجرا و توهمآمیز به شمار میرود.
در ادامه، تلاش میشود نشان داده شود که ایران برای قدرتهای بزرگ، تنها یک نظام سیاسی مخالف یا یک بازیگر منطقهایِ مقطعی نیست؛ بلکه ایران با پتانسیل چندهزارسالهٔ تمدنی، تاریخی و جغرافیایی خود که در تمامیت سرزمینی، موقعیت بیبدیل ارتباطی میان آسیای مرکزی، قفقاز، غرب آسیا و خلیج فارس، منابع عظیم انرژی و نیز درهمتنیدگی عمیق و تاریخی اقوام آن نهفته است، از این ظرفیت ساختاری و خود-بازتولیدگر برخوردار است که کاملاً مستقل از نوع حکومت حاکم بر تهران، به یک هژمون قدرتمند منطقهای تبدیل شود؛ امری که از بنیاد با منافع استراتژیک و راهبردی ایالات متحده، اسرائیل، قدرتهای غربی و برخی بازیگران منطقهای در تضاد مستقیم قرار دارد. بر این مبنا، تلاش خواهد شد نشان داده شود که آنچه پشت پردهٔ سیاستهای راهبردی غرب و تلآویو جریان دارد، فراتر از روایتهای رسانهای دربارهٔ تغییر رژیم، ترسیم یک «سایکس–پیکوی جدید» در منطقه است. هدف غایی، تضعیف تمامیت سرزمینی و ظرفیت تمدنی ایران به عنوان گام نخست برای بالکانیزهکردن غرب آسیا و تبدیل آن به موزاییکی از واحدهای ضعیف، وابسته و متعارض است تا امکان تثبیت هژمونی مطلق بر کل منطقه فراهم گردد.
دکترینِ همگرایی؛
تحلیل ژئوپلیتیک محور اسرائیل، آذربایجان و امارات برای فروپاشی ساختاری ایران
تجزیه ایران را نمیتوان صرفاً با برچسب «تئوری توطئه» یا پنداری توهمآمیز از دستور کار تحلیل ژئوپلیتیک کنار گذاشت. بررسی این مسئله مستلزم واکاوی اسناد راهبردی، طرحهای منتشرشده و دیدگاههای نظریهپردازانی است که درباره تجزیه سرزمینی، تضعیف دولت مرکزی و بازآرایی ژئوپلیتیک غرب آسیا بحث کردهاند. در این چارچوب، نقش اسرائیل و راهبردهای آن برای تثبیت برتری منطقهای، مهار قدرت ایران و بهرهگیری از شکافهای قومی و سیاسی در کشورهای پیرامونی، موضوعی است که باید با استناد به شواهد مشخص بررسی شود. تز اصلی این تحلیل آن است که همپوشانی میان این راهبردها و طرحهای واگرایانه میتواند در خدمت تضعیف جایگاه ژئوپلیتیک ایران قرار گیرد؛ و بررسی اسناد میدانی نشان میدهد که این روند فراتر از یک فرض تئوریک، در قالب یک دکترینِ فعال در جریان است. موتور محرک و طراح کلان این جریان، تلآویو است که با هدف تثبیت «هژمونی مطلق منطقهای»، حذف تنها سد ژئوپلیتیک خود (ایران) و ابزارسازی از کشورهای پیرامونی و جریانهای واگرا را در دستور کار قرار داده است.

ستون اول؛
اسرائیل و برنارد لوئیس (کانون مرکزی، طراح کلان و مدعی هژمونی)
۱. جوهر فکری برنارد لوئیس؛ دکترین «موزاییک قومی»
برنارد لوئیس (Bernard Lewis)، خاورشناس برجسته بریتانیایی-آمریکایی، معماری کلان این پروژه را بر عهده داشت. جوهر فکری او درباره ایران بر دو فرض بنیادین استوار است:
ایران به مثابه موزاییک قومی: لوئیس برخلاف کشورهای نوظهور منطقه، ایران را یک «دولت-امپراتوری تاریخی» میدانست، اما مدعی بود که بافت اجتماعی آن از قطعات شکننده و قومی مجزا تشکیل شده است که تنها با یک مرکزیت سیاسی مقتدر کنار هم نگهداشته شدهاند.
بازترسیم مرزها بر پایه «خطوط خونی»:
تز اصلی «طرح لوئیس» (Lewis Plan) این است که تنها راه خنثیسازی دائمی قدرتهای بزرگ منطقهای، شکستن ساختار سرزمینی آنها و تقسیمشان به واحدهای کوچکتر قومی و مذهبی (بخشهای آذربایجانی، کردی، عربی، بلوچی و بخش مرکزی) است تا امکان بازسازی قدرت ملی را از دست بدهند.
۲. نفوذ بر نتانیاهو؛ دکترین هژمونی از طریق ساختارشکنی
افکار لوئیس صرفاً در سطح نظری باقی نماند، بلکه مستقیماً بر نخبگان سیاسی تلآویو اثر گذاشت:
استاد فکری بنیامین نتانیاهو: لوئیس از مشاوران کلیدی و مورد احترام نتانیاهو بوده است. تحت تأثیر تحلیلهای لوئیس، نتانیاهو پذیرفت که مواجهه سنتی و درگیری مستقیم نظامی با یک ایرانِ منسجم پاسخگو نیست؛ بلکه کلید شکستن سد ژئوپلیتیک ایران و تثبیت هژمونی مطلق تلآویو، تضعیف از درون و ساختارشکنی جغرافیایی کشور است. تغییر دکترین امنیتی اسرائیل: اندیشکدههای استراتژیک تلآویو (مانند مرکز بگین-سادات) با الهام از لوئیس، «دکترین پیرامون بازنگریشده» را طراحی کردند. در این دکترین، اسرائیل خط مقدم خود را به مرزهای پیرامونی ایران (کردستان، خوزستان، بلوچستان و آذربایجان) منتقل کرد تا با فعالسازی گسلهای قومی (از طریق چهرههایی چون برندا شفر که نقش پل ارتباطی تلآویو و باکو را ایفا میکند)، توان ملی ایران را صرف بحرانهای داخلی سازد.
ستون دوم؛
جمهوری آذربایجان و پانترکیسم (بازوی ژئوپلیتیک و هویتساز شمالی)
در لایه دوم این همگرایی، جمهوری آذربایجان قرار دارد که نقش «بازوی ژئوپلیتیک و هویتساز شمالی» را ایفا میکند. برای درک این نقش، پیش از هر چیز باید سیر تحولات راهبردی این کشور را از زمان فروپاشی شوروی تا به امروز بررسی کرد.
۱. سیر تحولات استراتژیک باکو؛ از حیدر علیاف تا رویای «توران بزرگِ» الهام علیاف
برای درک رفتارهای امروز باکو، باید سیر تحول سیاست خارجی جمهوری آذربایجان را در سه فاز کلیدی تحلیل کرد:
فاز اول؛
تثبیت و بسترسازی با حیدر علیاف (پایهگذاری دکترین): پس از فروپاشی شوروی، حیدر علیاف با طرح شعار معروف «یک ملت، دو دولت» در رابطه با ترکیه، سنگبنای چرخش استراتژیک باکو از حوزه تاریخی/تمدنی ایران به سمت آنکارا را گذاشت. او با استفاده از دیپلماسی نفت (قرارداد قرن در دریای کاسپین)، پای شرکتهای غربی و سپس اسرائیل را به منطقه باز کرد تا وزن اقتصادی و امنیتی باکو را در برابر ایران و ارمنستان افزایش دهد.
فاز دوم؛
الهام علیاف و تبدیل پانتورانیسم به ایدئولوژی رسمی: با روی کار آمدن الهام علیاف، این سیاست از یک گرایش دیپلماتیک به دکترین رسمی امنیت ملی تبدیل شد. باکو با تزریق پول نفت و با هدایت فکری جریانهای پانترکیست، پروژه «هویتسازی کاذب» را کلید زد. در این مرحله، ادعاهای ارضی علیه شمالغرب ایران (با استفاده از واژگان مجعول مانند «آذربایجان جنوبی») وارد کتب درسی، رسانههای دولتی و منشورهای نظامی شد.
فاز سوم؛
جنگ دوم قرهباغ، رقابت در کاسپین و جهش به سوی «توران بزرگ»: پس از تحولات قرهباغ، الهام علیاف با تکیه بر تسلیحات و پشتیبانی اطلاعاتی-پهپادی اسرائیل و حمایت نظامی مستقیم ترکیه، گام نهایی را برداشت.
هدف این فاز تغییر نقشه ژئوپلیتیک قفقاز و دریای کاسپین است:
۱- رقابت و تحرکات در دریای کاسپین: باکو تلاش کرده با نادیده گرفتن حقوق تاریخی ایران، تسلط خود بر منابع انرژی و خطوط ترانزیتی کاسپین را تثبیت کند و وزن ژئوپلیتیک ایران را در شمال کاهش دهد.
۲– پروژه کریدور زنگزور (پل اتصال توران): اصرار باکو بر احداث این کریدور، هدفی فراتر از ترانزیت دارد؛ هدف اصلی، قطع مرزهای تاریخی و چندهزارساله ایران با ارمنستان و ایجاد یک راهروی پیوسته جغرافیایی و قومی از استانبول و باکو تا آسیای مرکزی (جهان ترک) است.
۳– پایگاه منطقهای تلآویو: علیاف با دادن مجوز حضور اطلاعاتی و نظامی به اسرائیل در نزدیکی مرزهای شمالی ایران، امنیت باکو را به پروژه ضدایرانی تلآویو پیوند زده است تا از پشتیبانی غربی-اسرائیلی برای ادعاهای توسعهطلبانه خود بهرهمند شود.
۲. ریشههای فکری باکو؛ آرمین وامبری و مهندسی «دیوار حائل قومی»
اکنون این پرسش مطرح میشود که پشتوانه فکری و ایدئولوژیکِ این تحولات میدانی چیست؟ برای پاسخ، باید به نقش آرمین وامبری (Ármin Vámbéry)، خاورشناس و سیاح مجارستانیتبار قرن نوزدهم بازگشت. وامبری که در خدمت دیپلماسی و دستگاه اطلاعاتی بریتانیا فعالیت میکرد، نخستین نظریهپردازی بود که ایدهی یکپارچگی زبانی و نژادی اقوام ترکتبار از بالکان تا آسیای مرکزی را تحت عنوان «پانتورانیسم» صورتبندی کرد.
هدف تاریخی وامبری: ایجاد یک «دیوار حائل قومی» (Buffer Zone) در برابر پیشروی امپراتوری روسیه و همزمان تضعیف حوزه نفوذ تاریخی و تمدنی ایران در قفقاز و آسیای مرکزی بود. میراث فکری برای باکو: وامبری با ساخت ادبیات تاریخی مجعول و بازتعریف مفاهیمی چون «توران»، بنیاد ایدئولوژیکی را بنا نهاد که باکو امروز از آن برای نفی یکپارچگی تاریخی ایران بهره میبرد.
۳. برندا شفر؛ پل ارتباطی اندیشکدههای تلآویو، واشنگتن و باکو
اگر وامبری معماری تاریخی را انجام داد، برندا شفر (Brenda Shaffer) کلیدیترین چهره در عملیاتیسازی و بهروزرسانی این ایدهها در عصر حاضر است. شفر، تحلیلگر برجسته محافل امنیتی اسرائیل و آمریکا و مشاور رسمی نهادهای دولتی و انرژی باکو، نقش «موتور محرک» این ستون را ایفا میکند:
تزریق نظریه به سیاست خارجی باکو: شفر با تمرکز ویژه بر استانهای آذرینشین ایران، تنوع قومی کشور را نه یک نقطه قوت، بلکه نقطهضعف اصلی تصویر کرد و با انتشار آثار متعدد، به ترویج مفهوم ساختگی «آذربایجان جنوبی» پرداخت.
شبکهسازی دیپلماتیک–امنیتی: او نقش پل ارتباطی میان دستگاههای اطلاعاتی تلآویو و باکو را ایفا کرد تا ادعاهای قومیتی را به عنوان گزارشهای کارشناسی به تصمیمگیرندگان غربی و رسانههای بینالمللی ارائه دهد.
ستون سوم؛
امارات متحده عربی و موازنه از طریق ثروت (بازوی مالی و لجستیک جنوبی)
در لایه سوم این همگرایی راهبردی، امارات متحده عربی به عنوان «بازوی مالی، رسانهای و لجستیک جنوبی» قرار میگیرد. اگر اسرائیل طراحی کلان فکری را عهدهدار است و باکو جبهه ژئوپلیتیک شمالی را فعال میسازد، ابوظبی حوزه خلیج فارس، دریای عمان و استانهای ساحلی جنوب ایران را هدف قرار داده است.
۱. سیر تحول راهبردی ابوظبی؛ از «توسعه اقتصادی» تا «پلیسیسازی ژئوپلیتیک»
برای درک نقش امارات، باید مسیر تحول سیاست خارجی این کشور کوچک اما ثروتمند را بررسی کرد:
عصر شیخ زاید (توازن و احتیاط):
در دهههای نخست، امارات با درک موقعیت ژئوپلیتیک ایران، سیاستی مبتنی بر تجارت، محافظهکاری و پرهیز از تنش مستقیم با تهران را دنبال میکرد.
عصر محمد بن زاید و پیمان ابراهیم (تغییر دکترین به موازنه تهاجمی):
با رخدادهای «بهار عربی» و سپس امضای پیمان ابراهیم، دکترین امنیتی ابوظبی دچار چرخش بنیانافکن شد. امارات با ناتوان دیدن چتر امنیتی سنتی آمریکا، امنیت حیاتی خود را رسماً به اسرائیل گره زد. از این نقطه، امارات از یک بازیگر تجاری به یک «قدرت کارفرمای مالی-لجستیکی» تغییر جهت داد تا اقتدار تاریخی و ژئوپلیتیکی ایران در جنوب را تضعیف کند.
۲. ابتسام الکتبی و مرکز سیاستهای امارات (EPC)؛ بازوی تئوریک و جنگ روانی
اگر در ستون اول برنارد لوئیس و در ستون دوم برندا شفر نظریهپردازی میکردند، در ستون سوم ابتسام الکتبی (رییس مرکز سیاستهای امارات – EPC) نقش «تئوریسین و پروپانداساز جنوبی» را ایفا میکند:
نظریه «امپراتوری شکننده»: الکتبی و اندیشکده تحت مدیریت او با همکاری مستقیم محافل فکری اسرائیل و بازنشر تحلیلها در رسانههای غربی و صهیونیستی (از جمله جروزالم پست)، بازنمایی ویژهای از ایران ارائه میدهند. طبق این روایت، ایران نه یک دولت-ملت منسجم، بلکه یک «امپراتوری شکننده و موزاییکی» است که از درون دچار گسستهای ساختاری است.
مشروعیتبخشی به مداخله و فشار اقتصادی:
ادبیات تولیدشده توسط این مرکز تلاش میکند تا تحریمها، انزوای ترانزیتی و فعالسازی بحرانهای قومی در جنوب ایران را به عنوان راهکارهایی عقلانی برای «مهار ایران» به نخبگان بینالمللی بفروشد.
۳. کارویژههای عملیاتی؛ از جزایر سهگانه تا خوزستان و بلوچستان
امارات استراتژی خود در برابر ایران را در سه محور عینی و میدانی پیگیری میکند:
۱– ادعاهای ارضی در خصوص جزایر سهگانه:
ابوظبی با نادیده گرفتن اسناد تاریخی و حقوقی، ادعای ارضی بر جزایر سهگانه (تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی) را به عنوان ابزاری دائمی برای بینالمللی کردن پروندههای مرزی ایران و به چالش کشیدن حاکمیت ملی کشور در خلیج فارس به کار میگیرد.
۲– محاصره ترانزیتی و شبکه بنادر (امپراتوری بندری):
امارات با سرمایهگذاری سنگین در بنادر پیرامونی (از قفقاز و دریای سرخ تا منطقه شاخ آفریقا و بنادر حاشیه خلیج فارس)، تلاش میکند محورهای ترانزیتی ایران (نظیر کریدور شمال-جنوب) را دور زده و مرکزیت ترانزیتی و انرژی ایران را منهدم سازد.
۳– تمرکز بر استانهای ساحلی و جنوبی (خوزستان و بلوچستان):
ابوظبی با پشتیبانی مالی از جریانهای قومی و رسانههای فراملی، سعی در فعالسازی گسلهای قومی و مذهبی در استانهای خوزستان و بلوچستان دارد تا خط مقدم مواجهه را به ساحل و مرزهای جنوبی ایران منتقل کند.
سند عینی؛
رونمایی نتانیاهو از «ائتلاف ششضلعی» و الگوی سوءاستفاده از بازیگران پیرامونی
برای اثبات اینکه الگوی تحلیلیِ سهگانه ارائه شده در این مقاله یک فرض انتزاعی نیست، بلکه دکترین ثبتشده و زندهٔ تلآویو برای دستیابی به هژمونی منطقهای از طریق ابزارسازی از بازیگران پیرامونی است، میتوان به ارائه راهبردی بنیامین نتانیاهو در نمایش نقشه ژئوپلیتیک خاورمیانه و شرق آفریقا (طراحیشده توسط اندیشکده آلمانی وابسته به حزب سوسیال دموکرات آلمان فریدریش ایبرت – FES) اشاره کرد؛
سندی که جزئیات تکاندهندهای از تجسد عینی این دکترین را برملا میسازد:

۱– ادغام ساختاری اسرائیل و امارات (پیکره واحد آبی): در راهنمای رسمی این نقشه، اسرائیل و امارات متحده عربی تحت عنوان یک پیمان ارگانیک و واحد به نام «ائتلاف ششضلعی» (Israel-UAE Hexagon Alliance) با یک رنگ اختصاصی (آبی پررنگ) رسم شدهاند؛ امری که انطباق کامل ستون اول (طراح هژمونیک) و ستون سوم (بازوی مالی-لجستیکی) را در یک خطمشی مشترک به اثبات میرساند.
۲– جایگاه باکو و تکمیل حلقه محاصره شمالی: جمهوری آذربایجان به عنوان ستون دوم (بازوی ژئوپلیتیک شمالی) در قفقاز، دقیقاً در مدار متحدان و همپیمانان نزدیک این ائتلاف (در کنار بازیگرانی چون هند و یونان) جانمایی شده است تا راهروی فشارهای ترانزیتی و قومی علیه شمالغرب ایران تکمیل گردد.
۳– الگوی تکرارشونده؛ سوءاستفاده از بازیگران پیرامونی و جداییطلب: تصویر رسمی منتشرشده از این نقشه نشان میدهد که ائتلاف اسرائیل-امارات، علاوه بر باکو و کشورهای حاشیه خلیج فارس، مناطقی نظیر صومالیلند و پونتلند در شاخ آفریقا و شبهنظامیان RSF در سودان را نیز در مدار «مناطق دوست و متحد» خود ترسیم کرده است. این حقیقت اثبات میکند که استراتژی کلان تلآویو برای خلق هژمونی، مبتنی بر «ابزارسازی از بازیگران پیرامونی، رسمیتبخشی به جریانات واگرا، تضعیف دولتهای مرکزی و برهم زدن تمامیت ارضی کشورها» است.
۴– ایران در کانون قیچی ژئوپلیتیک: در مرکز این نقشه، ایران (با رنگ بنفش تیره) به عنوان هدف اصلی محاصره ۳۶۰ درجهای این شبکههای متداخل رسم شده است. این جغرافیای بصری نشان میدهد که پیوند تلآویو با باکو در شمال، ابوظبی در جنوب و گروههای واگرا در پیرامون، با هدف منتقل کردن خط مقدم مواجهه به مرزهای ایران، فعالسازی گسلهای قومی و رفع مانع اصلی در راه هژمونی منطقهای اسرائیل سازماندهی شده است.
سخن پایانی؛ انطباق سه ستون بر دکترین هژمونیخواهی تلآویو
با تحلیل این سه ستون راهبردی و انطباق آنها بر نقشه عملیاتی «ائتلاف ششضلعی»، بهروشنی اثبات میشود که مواجهه کنونی با ایران، فراتر از یک اتفاق تصادفی یا مجادله ساده دیپلماتیک است. اگرچه انگیزهها و منافع حیاتی هر یک از این بازیگران پیرامونی متفاوت به نظر میرسد:
- اسرائیل به دنبال تثبیت هژمونی مطلق منطقهای، مهندسی نظم نوین و حذف تنها سد ژئوپلیتیک و تمدنی خود از طریق فروپاشی ساختاری ایران است.
- باکو در پی تحقق رویاهای قومگرایانه، توسعهطلبی سرزمینی و ایجاد راهروهای یکپارچه پانترکیستی است؛ امارات متحده عربی در پی تثبیت تسلط اقتصادی، انحصار ترانزیتی بنادر و موازنه قدرت از طریق ثروت و ابزار مالی است.
- بازیگران پیرامونی و جریانات واگرا (از صومالیلند و پونتلند تا شبهنظامیان سودان و گروههای فراملی) در پی کسب مشروعیت و پشتیبانی خارجی برای تثبیت موقعیت خود در برابر دولتهای مرکزی هستند.
- اما تلآویو با هوشمندی تمام، تمامی این منافع ناهمگون را ذیل دکترین واحد برنارد لوئیس سوءاستفاده و همراستا کرده است. تلآویو با کارفرمایی مالی و لجستیکی امارات در جنوب، ظرفیت ژئوپلیتیک و هویتساز باکو در شمال و اهرم ساختارشکنی گروههای واگرا در سایر نقاط پیرامونی، پروژهای هدفمند برای «تضعیف مرکزیت سیاسی، قطع دسترسیهای مرزی و ترانزیتی، و در نهایت نابودی یکپارچگی سرزمینی ایران» را هدایت میکند.
با این حال، نادیده گرفتن ماهیت ایران به عنوان یک «دولت تمدنی زنده» با پیوند عمیق تاریخی اقوام، نقطه اتکای پایداری است که فارغ از نوع نظامهای سیاسی، توان بازتولید قدرت ملی را به ایران میبخشد. درک دقیق این ابزارسازی و شناخت سلسلهمراتب این تهدید پیرامونی، نخستین و حیاتیترین گام در تدوین یک پدافند جامع ژئوپلیتیک، تحکیم همبستگی ملی و فعالسازی دیپلماسی متقابل منطقهای برای خنثیسازی این همگرایی شوم به شمار میرود.
سیاوش قائنی
۲۸ مهر ۱۴۰۵



