در آستانه جنگ داخلى يا جنگ داخلى؟

علاوه بر بحران مربوط به عدم تشکيل دولت عراق که بعد از گذشت بيش از سه ماه از اعلام نتايج آن، هنوز موفق به ايجاد آن نشده اند، فاکتور ديگرى به ليست فاکتورهاى بحران زاى اين کشور اضافه شده است، و آن عبارت است از خطر شروع جنگ داخلى در شکل مذهبى آن. چند روز پيش، رسانه ها از انفجار شديدى در حرم امام عسکرى و حرم امام هادى در سامرا خبر دادند که در جريان آن بخشى از اين مکان مذهبى به کلى نابود شد و بخشهاى ديگرى از آن به شدت آسيب ديدند. و اين درست دو روز بعد از حمله خونين به محله شيعيان در جنوب بغداد صورت گرفت که در جريان آن دهها تن کشته شدند. 
البته قبلا نيز افکار عمومى جهان، بعد از اشغال عراق از طرف آمريکا شاهد کشت و کشتارهاى خونين طرفين شيعى و سنى از هم بودند، که در جريان آنها لااقل صدها تن از مردم بيگناه قتل عام شدند، اما آنچه که اين بار، وضع را جطرناکتر جلوه ميدهد، تاثير تخريب اين مکانها در شدت بخشيدن به جو اختلافات مذهبى در ميان مردم اين کشور است.
انفجار اين مراکز به حدى جو را ملتهب کرده که عليرغم خواست کسانى مثل آيت الله سيستانى به خويشتن دارى مردم، و سخنان جعفرى پيرامون اين مسئله که عاملان اين کار دشمنان حفظ وحدت ملى عراق هستند، باز مردم شيعى شوريدند و ضمن تظاهرات خشمگينانه، تعدار زيادى از مساجد سنيها را مورد حمله قرار دادند و تعدادى از ملاهاى سنى را نيز به قتل رساندند. علاوه بر آن، افراد مسلح در بصره به زندان اين شهر يورش برده و عده اى از زندانيان سنى را در اين زندان به قتل رساندند.
بى گمان مسئله به اينجا ختم نخواهد شد، و حوادث خونبار ديگرى در پيش خواهند بود. اما آنچه که پيش از هر چيز ديگر مردم و نيروهاى مسئول و صلح طلب را نگران کرده است، احتمال شروع جنگ داخلى در فرم مذهبى آن است که ميتواند سراسر کشور را فرا گرفته و مصائب بسيار بيشترى را بر مردم اين کشور بلاديده تحميل کند.
اما اينکه واقعا احتمال جنگ داخلى در عراق با اين حادثه کاملا قطعى شده است يا نه ، مفسرين را عملا در دو جبهه قرار داده است. بعضيها معتقدند که با وجود حضور رهبران مذهبى مسئول که از هم اکنون مردم را به خويشتن دارى تشويق کرده اند، احتمال اين جنگ بسيار ضعيف است، و در جبهه مخالف نيز کسانى معتقدند که اين قضيه به منزله به صدا درآوردن ناقوس جنگ داخلى است که البته از مدتها قبل عملا شروع شده ، اما به علت حضور نيروهاى خارجى و کنترل نسبى آنها بر اوضاع، جلوه تمام عيار نيافته است.
به نظر من ميتوان بيشتر با نظر جناح دوم موافق بود. تمام شواهد موجود در عراق کنونى نشان از تعميق شکاف ميان مليتهاى مختلف و مذاهب مختلف دارد. اساسا تقسيم جمعيت کشور به هويتهاى ملى و مذهبى خود نقطه شروع جدى اين بحران به درازاى زمان بوده است. و اکنون با هويت يابى قانونى آنها حول ليستهاى مختلف انتخاباتى، عملا به پايه هاى اساسى هويت سياسى کشور تبديل شده اند و بدين ترتيب بذر نفاق، چند دستگى و تشتت را در ميان آنان عميقتر کرده است.
وجود عينى اين پديده و گسترش آن، مخالفان وضع کنونى عراق را به اين فکر انداخته است که کمال استفاده را از اين وضعيت بکنند. جنگ، خشونت، ترورهاى کور، و حالا حمله به اماکن تاريخى و مذهبى که علاوه بر اهميت مذهبى اين اماکن، از يک اهميت تاريخي_ هويتى نيز برخوردارند، هم اکنون به ابزارهاى اصلى تبديل شده اند. تخريب اين مکانها علاوه بر اينکه تخريب تاريخ و گذشته يک تمدن باستانى و يک کشور است، بمنزله فشار دادن دگمه هاى يک روند خطرناک در کشور است، که آن هم روند شروع و تشديد جنگ داخلى است. البته اگر اين اعمال نتوانند فورا و مستقيما به چنين امرى يارى رسانند اما به آتش نفاق و چند دستگى بيشتر دامن زده و درست در پراکندن اين جو بى اعتمادى است که ميتوان در صورت تکرار اين حوادث به انتظار قطعى جنگ داخلى نشست. يعنى چنان جنگى که حتى قابل کنترل از طرف نيروهاى خارجى هم نباشد.
اما علاوه بر اين، ميتوان از تاثير بيشتر اين حوادث بر پيچيده تر کردن روند تشکيل دولت در عراق سخن گفت. مطلعيم که ميان جناحهاى مختلف سياسى اين کشور کشاکشها، مذاکرات و روندهاى پشت پرده حول چگونگى تشکيل دولت ادامه دارد. علاوه بر مشکلات و تضادهاى در ون خود جناحهاى اصلى، ما شاهد کشاکشهاى جدى به ويژه ميان جناح سنى و جناح شيعى هستيم. ليست شيعيان اساسا از تشکيل يک دولت با حضور نسبتا بالاى سنيها در پستهاى اصلى کشور مخالف است و جناح کردى نيز خواهان دادن امتيازات بيشتر به پست رياست جمهورى و پارلمان اين کشور ميباشند. بنابراين با توجه به اينکه تضاد اصلى اکنون ميان جناح سنى و شيعى است، بروز اين گونه حوادث ميتواند وضعيت را پيچيده تر کرده و روند توافق ميان آنها را بسيار دشوارتر از سابق کند.
و سرانجام حتى فراتر از اين ميتوان گفت که تشديد آتش نفاق ميان شيعيان و سنيها، تنها به خود عراق محدود نخواهد ماند. و اين ميتواند خيلى سريع به مناطق و کشورهاى ديگرى هم کشيده شود که در آنها شيعيان و سنيها از درصد بالائى برخوردارند. بنابراين آتش جنگ داخلى نه تنها خود عراق بلکه تمام منطقه را به شکلى جدى در ورطه خطرى جدى خواهند انداخت. خطرى که همه در آن خواهند سوخت. در چندين دهه اخير ما شاهد همزيستى مسالمت آميز اديان و اقوام مختلف در کنار هم بوديم و اکنون اين همزيستى در خطر جدى قرار دارد. و عاملان اين وضع دشوار عبارتند از جنگ طلبان نئو محافظه کار آمريکائى، نيروهاى تندرو اسلام سياسى در منطقه، و سرانجام نيروهاى تندرو ملى اى که هويت خود را بر همه چيز رجحان ميدهند.

هفتم اسفند ١٣٨٤

افزودن نظر جدید