‌‏آدورنو: فلسفه باید به نقد خود بپردازد

“تئودور آدورنو” سال ۱۹۰۳ در آلمان زاده شد،سال۱۹۳۴، طی دوران قدرت گرفتن نازی ها در آکسفورد و نیویورک و کالیفرنیای جنوبی اقامت گزید. در این دوره، چندین کتاب به رشته تحریر درآورد که باعث شهرت او شدند. از جمله آنها، کتاب “دیالکتیک روشنگری”, “فلسفه موسیقی مدرن” و “شخصیت تمامیت طلب” است, او سال ۱۹۴۹ به فرانکفورت بازگشت و سمتی در گروه فلسفه به عهده گرفت. 
“تئودور آدورنو”, از فیلسوفان و منتقدان اجتماعی مطرح آلمان پس از جنگ دوم جهانیبه شمار می رود. او در دهه ۱۹۶۰, از برجسته ترین منتقدان فلسفه علم “کارل پوپر” و فلسفه وجودی “مارتین هایدگر” بود، “یورگن‌‏ هابرماس” از مهم‌‏ترین فلاسفه اجتماعی آلمان پس از ۱۹۷۰، شاگرد و دستیار وی بود. او از منتقدان جدی سنت‌‏های فلسفی غرب به ویژه از “کانت” به بعد و جامعه معاصر غرب محسوب می‌‏شود.
کتاب “دیالکتیک نفی”، اثر مهم “آدورنو” در معرفت شناسی و متافیزیک در سال ۱۹۶۶ و کتاب مهم دیگر او به نام “نظریه زیبایی‌‏شناسی” سال ۱۹۷۰ انتشار یافت. در زمینه زیبایی‌‏شناسی معاصر، بی هیچ تردیدی می‌‏توان گفت که نظیر “آدورنو”، نظریه پرداز دیگری موثر نبوده است. در سال‌‏های گذشته اثر “زیبایی‌‏شناسی” او و نیز آثارش درباره “فلسفه موسیقی” همواره کانون پویایی برای مباحث گسترده بوده‌‏اند.
در ادامه باید گفت، به عقیده “آدورنو” منشاء مصائب و تیره روزی‌‏های امروز الگویی از سلطه‌‏گری کور است. سلطه‌‏گری انسان‌‏ها بر طبیعت و سلطه بعضی انسان‌‏ها بر بعضی دیگر، آنچه سبب چنین سلطه‌‏هایی شده است؛ ترس غیر معقول از ناشناخته است. انسان‌‏ها اعتقاد دارند که از ترس آزادند، وقتی دیگر چیز ناشناخته‌‏ای وجود نداشته باشد. این امر راه را برای اسطوره‌‏زدایی همواره می‌‏کند. در واقع روشنگری خود ترسی اسطوره‌‏ای است که قطعیت پیدا کرده است. در یک جامعه غیر آزاد که فرهنگ آن در پی پیشرفت به هر بهایی است‌‏، آنچه دیگری محسوب می‌‏شود‌‏، چه انسان باشد، چه غیر انسان، کنار زده می‌‏شود، مورد بهره‌‏کشی قرار می‌‏گیرد و یا از میان برداشته می‌‏شود. 
به دید “آدورنو” فلسفه باید به نقد خود بپردازد. به گمان او فلسفه با اینکه هنوز ادعای درک و شناخت کلی را دارد، از شناخت این واقعیت ناتوان است که تا چه حد وابسته به جامعه است. فلسفه باید از ادعای نیل به حقیقت ناب غیر تاریخی دست بشوید. 
یکی از با اهمیت‌‏ترین جنبه‌‏های آثار “آدورنو” که اغلب مورد توجه قرار نمی‌‏گیرد، تاملات روانشناسی اخلاقی او است . تاملاتی که با تکیه بر سبک “نیچه” وار، دنبال یافتن منابع روانی منش و سلوک اخلاقی افراد است، درک و دریافت‌‏هایی که از اخلاق متکلف ناشی شده و ریشه در انتقام جویی و احساس حقارت افراد دارد. بنابراین نمی‌‏تواند جز یک تمایل ویرانگر چیز دیگری عرضه کند. 
بر این منوال، “آدورنو” با قصد سازنده‌‏ای، آن ریشه‌‏های روانی و درک و دریافت اخلاقی از افراد را در نظر می‌‏گیرد که به نفع ایجاد احترام و حرمت بر بستر حساس روابط انسان‌‏هاست. “آدورنو” همواره توانایی حساسیت اخلاقی و توجه به دیگری را ناشی از تجربه به کودکی افراد در کسب مهر و محبت پرورش دهنده دانسته است. 
گفتنی است، کلمه مرکب “صنعت فرهنگ” که همان ساخته و پرداخته جامعه صنعتی است، یکی از مفاهیم کلیدی در فلسفه “آدورنو” است. “آدورنو” اندیشگری است که تا پیش از دوران واپسین خود که مایوس می‌‏شود، وظیفه اصلی فیلسوفان را در بیدار نگه داشتن آگاهی آزادی می‌‏داند. “آدورنو” در ۱۶ آگوست در اثر سکته قلبی درگذشت.
از خبرگزاری ایلنا