آیا برجام می تواند از زیر سایه جنگ اوکراین خارج شود

جمعه گذشته به نظر می رسید توافق ایران با کشورهای ۳+۲+۱ به مراحل پایانی خود رسیده است و احتمال داده می شد که ظرف دو سه روز به امضا و یا حداقل اعلام نهایی برسد. نمایندگان اروپایی برای آخرین رایزنی ها به پایتخت های خود رفتند و آقای امیر عبداللهیان وزیر خارجه جمهوری اسلامی نیز اعلام کرد که علی باقری کنی مذاکره کننده ارشد ایران در وین خواهد ماند. از سوی دیگر برای رفع آخرین اختلافات مابین آژانس بین المللی انرژی اتمی و ایران دبیرکل آژانس آقای گروسی به ایران سفر کرد و در تهران بر توافق بین ایران و آژانس در مورد ترتیب بازرسی های آژانس و موارد مورد اختلاف مذاکره کرد و دو طرف با اعلام رفع مسائل موجود ترتیب برنامه همکاری ایران با بازرسان آژانس را گزارش کردند. به نظر میرسید که واقعا توافق نزدیک است.

 اما در همان ایام اتفاقات جدیدی افتاد که عملا همه پیش بینی ها را نقش بر آب کرد: 

روز پنج شنبه ۱۲ اسفند ایالات متحده و اتحادیه اروپا تصمیم گرفتند تحریم های خود را به شخص آقای پوتین و وزیر خارجه روسیه لاوروف تسری دهند. تحریم این دو بویژه لاوروف که قاعدتا یکی از امضا کنندگان توافق بعنوان نماینده روسیه میبود، نمیتوانست خبر خوبی باشد. از نظر ظاهر هم قابل قبول نبود که وزرای خارجه سه کشور اروپایی با وزیر تحریم شده روسیه بتوانند در یک جا گرد بیایند تا بخواهند توافق جدید را امضا کنند.

در روز شنبه به ناگاه روسیه اعلام کرد که خواهان تضمین کتبی آمریکا مبنی بر آنست که تحریم های آمریکا بر منافع روسیه در رابطه با معاهده برجام تاثیر نخواهد گذاشت. گرچه وزیر خارجه ایالات متحده آقای بلینکن تاکید کرد که مساله برجام با تحریم های مربوط به اشغال اوکراین وسیله روسیه ارتباط ندارد ولی واقعیت انست که روسیه مانند مذاکرات برجام ۲۰۱۵ بخشی از توافق است. در پیشنویس توافق روسیه دو سه نقش عمده دارد; ۱- همکاری با ایران در تبدیل فوردو به یک سایت مورد نظارت آژانس برای مصارف صلح آمیز ۲- قرار است اورانیوم غنی شده مازاد تولید شده ایران را به امانت به خاک روسیه منتقل کنند. و ۳- این حقیقت که روسیه به عنوان یکی از اعضای کنونی JCPOA باید با ورود مجدد آمریکا به برجام موافقت کند. همین نکته باعث شده است که حضور روسیه به عنوان میانجی در تفاهمنامه ضروری باشد.

علاوه بر مسالهٔ روسیه، در برخی اظهار نظر های کارشناسان از اصرار ایران برای رفع تحریم و خروج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از لیست سازمان های تروریستی آمریکا نیز صحبت میشود. اصولا هیچ ارگان نظامی رسمی کشورها که بخشی از نیروی دفاعی کشور شناخته میشوند تابحال در لیست سازمان های تروریستی قرار نگرفته بودند تا اینکه ترامپ سپاه را به این ترتیب در لیست قرار داد. قبلا آمریکا سپاه قدس را که واحد عمده ای تحت فرماندهی سپاه پاسداران است را بعنوان یک ساختار غیر دولتی در لیست قرار داده بود، اما نه خود سپاه را.  در نهایت سه شنبه ۱۷ اسفند علی باقری کنی مذاکره کننده ارشد ایران نیز برای مشاوره به تهران فراخوانده شد و متعاقبا اعلام شد که وزیر خارجه ایران و روسیه در دو سه روزه اخیر چندین بار تلفنی با هم گفتگو کرده اند ولی گزارشی از این مذاکرات منتشر نشده است. شایعاتی اکنون پخش شده است که روسیه بزودی کلا خروج خود ار برجام را علنی خواهد کرد. چنین اتفاقی طبیعتا کل مذاکرات یازده ماهه را در گردونه دیگری گرفتار میکند که باید برای تعیین جانشینی بجای روسیه ماه ها این مذاکرات به تعویق بیفتد.

همزمان با تحریم سوخت روسیه وسیله آمریکا و اتحادیه اروپا، قیمت هر بشکه نفت خام برنت در بازار های آمریکا به ۱۳۰ دلار افزایش یافت. این بالاترین قیمت در پانزده سال اخیر است، افزایشی که قیمت بنزین را در پمپ بنزین در سراسر جهان تا دو برابر بالا برده است. بدیهی است که در چنین شرایطی دولتها به دنبال پیدا کردن منابع دیگر و تسهیل واردات از جمله کشورهایی باشند که هنوز هم در تحریم های سیاسی آمریکا قرار دارند. قرعه فال این بار به نام ونزوئلا و ایران هم خورده است. ایران بتنهایی میتواند بخشی از نیاز اروپایی ها را به نفت روسیه تامین کند و ونزوئلا کاندیدای جایگزینی نفت وارداتی از روسیه در بازار آمریکای شمالی است.

امروز امیرعبداللهیان در تویتی اعلام کرد که مذاکراتی با ژوزف بورل مسئول روابط خارجی اتحادیه اروپا داشته و رسیدن به توافق را نزدیک می داند. آقای امیرعبداللهیان اما مدعی است که زیاده خواهی آمریکا باعث عقب افتادن توافق شده است. این ادعا با گزارش های خبری همسو نیست، چرا که همه گزارش ها حتی از داخل ایران بر درخواست ناگهانی روسیه در این میان صحبت میکنند ولی ظاهرا دولت جمهوری اسلامی حاضر نیست در این  مقطع حساس نیز منافع روسیه را به خطر بیاندازد.  

امروز جمعه ۲۰ اسفند خبر اول خبرگزاری ها توقف مذاکرات در وین تا اطلاع ثانوی است. بنابرین همانطوریکه پیش بینی میشد، در این لحظات که همه منتظر نهایی کردن توافق بودند، مساله روسیه و نحوه رفتار کشورهای عضو برجام با تحریم های روسیه سد پیشرفت مذاکرات شده است.  از سوی دیگر فیلیپ ارورا نماینده ارشد فرانسه در وین میگوید که تروئیکای اروپایی از اینکه انریکه مورا مجبور شده است گفتگو ها را در خصوص بازگشت برجام، به دلیل “عوامل خارجی” متوقف کند، نا امید شده اند. ارورا در حساب تویتری خود نوشته است: “توافق خوب روز میز است. ضرورت حیاتی برای به نتیجه رساندن مذاکرات وجود دارد ولی در صورت عدم اجرای آن، توافق از هم پاشیده خواهد شد.”

با توجه به امکانی که کاهش عرضه نفت به بازار با تحریم روسیه بخاطر جنگ اوکراین در اختیار ایران قرار داده است، پافشاری ایران برای باقی ماندن در کنار روسیه منطقی نیست. منافع ملی و مردمی ایران در استفاده از این موقعیت برای رفع مشکلات بر سر راه برجام و بازگرداندن آمریکا به آن است. لغو تحریم های کمرشکن و گشایش بازار های ایران برای ورود سرمایه و تکنولوژی های نوین یک منفعت و موضع استراتژیک برای کشور ماست و نباید قربانی منافع سیاسی و دسته بندی های جهانی گردد. ایران باید روابط خود را با شرق و غرب همزمان حفظ کند و تاکید را مانند همه کشورهای جهان بر اولویت منافع ملی خود قرار دهد. نقش روسیه در برجام در دولت روحانی هم مشخصا بر اساس سخنان جواد ظریف چندان مثبت نبود و میتواند طبیعی هم باشد که روسیه منافع خود را بیشتر لحاظ کند کما اینکه در دوران روابط خوب خود با آمریکا بار ها بر علیه ایران در سازمان ملل رای داد.