جامعه شناسی و تئوری سازان بورژوازی

درمقاله کوتاه زیر به دو جامعه شناس آلمانی زبان، یهودی تبار؛ آلفرد شوتس و نوربرت الیاس اشاره میشود.  شوتس درسال ۱۸۹۹ دراطریش بدنیا آمد ودرسال ۱۹۵۹ درآنجا درگذشت.  او به سبب یهودی بودن، با بقدرت رسیدن فاشیسم ، درسال ۱۹۳۹ به آمریکا فرارنمود .

شوتس جامعه شناسی را جهان زندگی نامید. درنظراوجهان اجتماعی وجهان زندگی انسان ازآغاز جهانی است فرهنگی. اوکوشید تا به تجزیه وتحلیل ساختاری جهان اجتماعی بپردازد. گرچه اودر آمریکا به محفل جدید فنومنولوگی پدیده شناسانی مانند تالکوت و پارسون پرداخت ، نظراتش ولی بعدها درمقابل نظرات حاکم پارسون قرار گرفت.

دردهه ۴۰ قرن گذشته پراگماتیسم وعمل گرایی فیلسوفانی مانند ویلیام جیمزوجیمزدیوی درآمریکا حاکم بود. سبک کارشوتس ازمشاهده به شناخت، او را درآغازهوادارهنری برگسن و فلسفه زمان نمود.  اوهمچون نیچه ودیلتای میگفت که واقعیت همیشه یک واقعیت تفسیروتبیین ومعنی شده خصوصی و شخصی است.

یکی از دلایل مشهوریت بعدی آلفرد شوتس کتاب هابرماس ” پیرامون منطق علوم اجتماعی ” بود . از جمله آثارشوتس، ” ساختارمعنی دار جهان اجتماعی ” است . او از طریق این اثر با جنبش فنومنولوگی و پدیده شناسی هوسرل رابطه برقرار نمود. وی درمقاله ” نماد، واقعیت وجامعه ” سمبل ها را پلی میان حوزه های مختلف واقعیت می داند. از جمله دیگر آثار او – مسائل شخصیت درجهان اجتماعی ، ومجموعه مقالات هستند.

      جامعه شناس مورد نظر دیگر دراینجا، آلفرد الیاس نام دارد. او در سال ۱۸۹۷ درشهر برسلاو در شرق دولت پروس آنزمان درخانواده ای مرفه یهودی آلمانی تباربدنیا آمد ودرسال ۱۹۹۰ درهلند درگذشت. چون درسال ۱۹۳۳ با به قدرت رسیدن فاشیسم، دانشگاههای آلمان از وجود یهودیان وعلوم انتقادی پاکسازی شد، اوبه انگلیس فرار کرد و مدت ۳۲ سال درآنجا زیست.

وی درسال ۱۹۱۹ ازرشته پزشکی به رشته فلسفه تغییر رشته داد وشاگرد کلاس درس کاسپارس و هوسرل گردید. او درآثارش به ناتوانی فرد درجامعه وجایگاه فرد درتاریخ میپردازد وبه سئوالاتی جواب میگوید که ازآغاز کاررشته جامعه شناسی یعنی ازآغاز فعالیت کار آگوست کنت وکارل مارکس برای جامعه شناسان مهم بودند ؛ از آنجمله تغییرات روابط اجتماعی و سرنوشت انسان.

مهمترین اثر او ” تئوری پروسه تمدن ” است. او مدعی است که تغییر رفتار انسانی بخشی از پروسه تمدن است ودر نتیجه تغییرات درازمدت، جبرهای بیرونی به جبرهای درونی تبدیل میشوند و ترس از دست دادن حیثیت اجتماعی قوی ترین موتور برای تغییر اجبارهای بیرونی به اجبارهای درونی است، یعنی چیزی که ازاراده وعمل انسان قوی تراست. امروزه ادعا میشود که نظریه پروسه تمدنها بخش مهم و ثابتی درجامعه شناسی غرب شده است.

اگرجرج زیمل از تراژدی فرهنگ شکایت میکرد، وماکس وبرانسان را اسیردریک کلبه آهنین در جامعه می دید، وآدرنووهورکهایمرفاشیسم را دلیل مرگ احساسات شاعرانه انسان میدانستند ، نوربرت الیاس امید به دخالت انسان در تاریخ و تغییر آن داشت .

بعدها از جامعه شناسی الیاس انتقاد شد که او بورژوازی و دوره سرمایه داری را فراموش کرده است . موضوع آثاراوغالباموضوعات جامعه شناسانه جامعه جهانی، فاجعه های تاریخ آلمان بدلیل ناسیونالیسم و فاشیسم ، و بررسی جامعه شناسانه آثار هنری است .

آلفرد الیاس درسال ۱۹۷۷ نخستین جایزه آدرنو را از آن خود ساخت. تا سال ۱۹۷۶ آثاراو به بیست زبان خارجی ترجمه شدند ودرطول یکسال، بیست هزار جلد از کتاب ” نظریه پروسه تمدن ” او به فروش رفت. تا زمانیکه جنبش اجتماعی درغرب با نقد وبحث روی آثارمارکس ازجمله تئوری ماتریالیسم تاریخی مشغول بود، امکانی برای معروفیت وتوجه به آثار جامعه شناسی آلفرد الیاس وجود نداشت. موضوعات پایان نامه دکترای الیاس بعدها زمینه کاراغلب تحقیقات جامعه شناسانه او شدند .

از جمله آثار آلفرد الیاس، یادداشتهایی درباره جریان زندگی، ایده وفرد؛ جستاری انتقادی در باره مفهوم تاریخ، تنهایی درزمان مرگ، انسان وجامعه درباری، درباره پروسه تمدن، درباره جامعه افراد ، اصول نظری پروسه اجتماعی، بازگشت جامعه شناسان به زمان حال، موتسارت ؛ جامعه شناسی یک نبوغ ، و تئوری نماد، هستند.

درکتاب موتسارت انگار او به شرح بیوگرافی خود می پردازد. درکتاب تئوری نماد مینویسد که در جامعه شناسی وعلوم انسانی دیگر، باید بردوئالیسم طبیعت وفرهنگ غالب شد. اودرزمان تبعید در انگلیس مانند مارکس که کتاب سرمایه را در سالن مطالعه موزه بریتانیا نوشت، سالها به مطالعه و تجسس برای کتاب دو جلدی ” پروسه تمدن ” پرداخت که تحقیقی است روانشناسانه جامعه شناسانه .

                                       ——————————————————

Alfred Schütz 1899 – ۱۹۵۹

Norbert  Elias 1897 – 1990