دماوندِ اداره اوقاف و بنیاد مستضعفان/ علت جذابیت دماوند برای نهادهای حاکمیتی و بنگاه­‌های اقتصادی وابسته به حاکمیت چیست؟

توضیح زیتون- در روزهایی که چشم ایرانیان به دماوند است، تا از وقف و زمین‌خواری و سایر بلایا نجاتش دهند، هر روز ابعاد جدیدی از فاجعه دست‌اندازی به این کوه و مناطق اطرافش نمایان می­‌شود. هرچند حسن روحانی اخبار مربوط به وقف یک پلاک از دماوند را تکذیب کرد و آن را توطئه دشمن برای به انحراف کشاندن افکار مردم خواند، اما گزارش‌ها و مصاحبه­‌های مدیران مختلف خبر از صحت این موضوع می‌دهد.

اما سوال اینجاست علت جذابیت دماوند برای نهادهای حاکمیتی و بنگاه­‌های اقتصادی وابسته به حاکمیت چیست؟
از جان دماوند چه می‌­خواهند؟
خاک دماوند به علت آتشفشانی بودن این قله سرشار از پوکه‌های معدنی است. این اما تنها ثروت نهفته در خاک دماوند نیست. از عمر سنگ‌های با ارز‌ش‌اش مناطقی مانند آینه‌ورزان در منطقه دماوند حدود ۶۵۰ میلیون سال می­‌گذرد و برای بازتولید آن میلیون­‌ها سال دیگر باید منتظر ماند. اما برای از بین رفتن این سرمایه‌­ها با روند فعلی زمان خیلی کمتری نیاز است؛ تنها ۲۰۰ سال.

اسماعیل کهرم، بوم‌شناس و فعال محیط زیست، در سال ۸۹ راجع به فعالیت‌های معادن موجود در منطقه دماوند و لاریجان و روستاهای اطراف قله دماوند گفته بود: «به‌دلیل فعالیت ۷ معدن پوکه‌برداری، ‌روزانه ۵۰۰کامیون خاک و سنگ از جسم دماوند جدا می‌شود. با روند کنونی، تا ۲۰۰ سال دیگر از بلندترین قله ایران چیزی باقی نمی‌ماند.»
به گفته رئیس امور معادن استان تهران، استخراج سالیانه مواد معدنی در دماوند ۶ میلیون و ۲۸۳ هزار تن است و ۲۳ نوع ذخیره مواد معدنی در دماوند وجود دارد. این تنها آماری­ است که از شهرستان دماوند وجود دارد. با اضافه شدن آمار­های لاریجان و آمل این ارقام سر به فلک خواهد کشید.
ز سوی دیگر فعالیت معادن متعدد در ارتفاع بیش از دو هزار و ۲۰۰ متری دامنه‌های قله دماوند یکی از مشکلات جدی برای ثبت قله دماوند در فهرست یونسکو است. به همین علت دبیرکل کمیسیون ملی سازمان یونسکو پیش از این گفته بود: «ثبت کوه دماوند به عنوان نخستین میراث طبیعی ایران در فهرست جهانی یونسکو به دلیل آسیبی های فراوان وارد شده به محیط زیست این اثر منتفی شده است و فعلا کویر لوت اولین میراث طبیعی کشور خواهد بود که به ثبت یونسکو می­‌رسد.»

یکه‌تازی بنیاد مستضعفان در دماوند
هفت شرکت خصوصی و دولتی ثبت شده پوکه معدنی در اطراف کوه دماوند وجود داشت که در دوره‌های زمانی مختلف برخی از آنها به طور دائم و برخی دیگر به صورت موقت تعطیل شدند. اما تنها معدنی که بدون تعطیلی به برداشت‌اش ادامه می‌­دهد «شرکت معدنی دماوند» است. این شرکت یکی از زیر مجموعه­‌های بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی­ است. شرکت معدنی دماوند، بزرگترین معادن مربوط به پوکه معدنی در دامنه دماوند را به خودش اختصاص داده است. معدنی که در روستای گزانه کمی پایین­تر از روستای ملار قرار دارد.
درست در جایی که معدن شرکت دماوند به پایان می­‌رسد، سازمان اوقاف وارد شده است و از آنجا به بعد معادن کوه دماوند را در اختیار گرفته است و سعی می­‌کند باقی پوکه­‌ها را تا فرصت دارد جمع کند. بر اساس گزارش عصر ایران از منطقه ملار در بخش‌­هایی که معادن برداشت می­‌شود ساختمان‌سازی و ویلاسازی آغاز شده است تا سازمان اوقاف بتواند از ذره ذره امکانات موجود در آن منطقه بهره‌برداری کند.
دیگر معادن اما تقریبا تعطیل شده‌­اند. یکی از این معادن که مربوط به شهرداری رینه بود، به گفته بخشدار لاریجان تعطیل شده است. رضا مقدم بخشدار لاریجان در رابطه با حضور بنیاد مستضعفان در منطقه کوه دماوند و به خطر انداختن آن با برداشت بی‌رویه پوکه معدنی در سال ۹۷ گفته است: «مردم لاریجان در فقر بسر می‌برند ولی معدن گزانه با قرارداد ۱۰ ساله به بنیاد مستضعفان واگذار می‌شود که این اقدام در حق مردم لاریجان ظلم بزرگی است. این شهرداری توان آن را ندارد که بتواند از قله دماوند صیانت کند و همه باید برای صیانت از این قله پای کار بیایند. بخشداری لاریجان با دو نفر کارمند اداره می‌شود و آنقدر توان و نیرو نداریم که بتوانیم به همه بخش سرکشی کنیم.»
یکی از مالکان خصوصی این معادن؛ مالک معدن ملار در سال ۹۳ در رابطه با فعالیت معدن وابسته به بنیاد مستضعفان گفته بود: «در ارتفاعات دماوند چهار معدن فعال پوکه معدنی وجود دارد که از این چهار معدن، فعالیت سه معدن متوقف است و یک معدنی که متعلق به بنیاد مستضعفان است در شرایطی که در همین ارتفاع قرار گرفته است همواره فعال است و پس از اینکه توقف معادن این سطح ارتفاع صورت گرفت، پس از ۴۸ ساعت دوباره شروع به فعالیت کرد و در حال حاضر پوکه تولید می‌کند و پوکه‌اش را دو برابر قبل به فروش می‌رساند و فروش خود را به نوعی در منطقه انحصاری کرده است. اگر هر ماشین پوکه کامیونی را قبلاً ۵۰ هزار تومان می‌فروخت الان ۱۱۰ هزار تومان به مشتری می‌فروشد.»
این اعداد تا به امروز چندین و چند برابر شده است و تعداد این معادن هم از ۴ معدن به ۸ معدن رسید. پس از بررسی وضعیت معادن حاشیه قله دماوند چیزی که از ظاهر قضیه پیداست؛ به غیر از معدن مربوط به بنیاد مستضعفان و همچنین برداشت­‌های غیرقانونی و بدون ثبت سازمان اوقاف از پوکه­‌های معدنی دماوند باقی معادن تعطیل شده‌­اند. و حداقل ۴ معدن از معادن خصوصی در ارتفاعات بالا نیز غیرفعال شده‌­اند و باقی نیز به صورت نیمه‌فعال درآمده‌­اند.

پوکه‌­های معدنی به کجا می­‌روند؟
اما جدا از استخراج بی‌رویه پوکه‌های معدنی؛ بخش خیلی کمی از برداشت معدن‌داران مصرف داخلی دارد. با شرایط کنونی و پایین آمدن ارزش ریال؛ صادرات این محصول بسیار به صرفه‌تر از فروش آن در داخل و ورود ان به بازار داخلی است. روسیه، عراق، پاکستان، سوریه، ترکیه، افغانستان و امارات مقصد کامیون­‌هایی هستند که پوکه‌­های معدنی را از کشور خارج می­‌کنند.
بر اساس گزارشی که خبرگزاری صداوسیما اردیبهشت امسال در رابطه با صادرات پوکه معدنی در تبریز منتشر کرد؛ یکی از رانندگان در این باره می­‌گوید: «در داخل کشور هر محموله ۲۰ تا ۲۲ تنی پوکه معدنی نهایتا یک میلیون تومان فروخته می‌شود. اما در عراق با پول آنها ۶ میلیون تومان خریدار دارد.» رقمی که طبیعتا با کاهش بیشتر ارزش ریال در چند ماهه اخیر بالاتر رفته است. با وجود این اما فروش پوکه معدنی فقط در عراق سودی حداقل ۶ برابری دارد. بر اساس این گزارش که بیشتر بر روی منابع پوکه معدنی در تبریز تمرکز دارد، ماهانه ۵۰۰-۶۰۰ محموله ۲۰ تنی از طریق تبریز به عراق صادر می­‌شود و این معادل ماهانه حدود ۱۲هزار تن پوکه است.
این سود البته تنها در عراق است، در کشورهای حاشیه خلیج فارس پوکه حتی با رقم بالاتری معامله می­‌شود. امارات یکی از مهمترین خریداران حوزه خلیج فارس است که از سنگ­های زینتی و پوکه­‌های معدنی برای ساخت و ساز ساختمان­‌ها و برج‌­هایش و همچنین ساخت جزایر مصنوعی استفاده می‌­کند. طبق آمار صادرات سنگ­‌ها و فلزات قیمتی از ایران به امارات پس از سوخت، آهن و فولاد، مس و خشکبار در رده پنجم بیشترین صادرات ایران به امارات است.

تشویق با مالیات صفر درصد
بر اساس گزارش‌های موجود این شرکت­‌ها و معادن برای صادرات مواد معدنی مذکور مالیات و عوارض جداگانه‌­ای پرداخت نمی­‌کنند و با قانون مالیات مستقیم یا همان مالیات صفر درصد؛ بدون اینکه تولید یا اشتغالزایی صورت بگیرد این موارد معدنی را از کشور خارج می‌­کنند. تنها مانند تمامی مشاغل، مالیاتی بر اساس درآمد سالانه به آنها تعلق می‌گیرد که این مالیات هم بر پایه خوداظهاری و گزارش مهندسین ناظر است. اما نکته اینجاست که بر اساس قانون، حقوق مهندسین ناظر معادن که به امنیت و مسائل ایمنی و محیط زیستی مربوط به معادن را هم بررسی می­‌کنند، توسط صاحبان معادن یا به عبارتی بهره‌برداران پرداخت می‌­شود. این مساله بدین معناست که در صورتی که مهندس ناظر گزارشی برخلاف میل معدن­‌داران بنویسد، اهرم فشار عملا در دستان معدن‌دار است و بسیار محتمل است که در این وضعیت نظارت دقیقی صورت نگیرد.
شنیده­‌ها در این زمینه حاکی از آن است که برخی مهندسین ناظر معادن، با ثبت یک قرارداد و در اختیار قرار دادن مهر خود به معد‌ نداران کار خود را راحت کرده بدون چالش­‌های اضافی حقوق­شان را دریافت می­‌کنند.

پوکه معدنی به چه کاری می‌­آید؟
پوکه معدنی که از گدازه‌های آتشفشان به وجود آمده ماده‌ای عایق صوت، سرما، و گرماست که جهت شیب بندی بام ساختمان به کار می‌رود. وزن مخصوص آن کمتر از ۱ است و روی آب شناور می‌ماند. با استفاده از پوکه معدنی وزن ساختمان، تا یک سوم کم و در برابر زلزله مقاوم‌تر می‌شود. این مواد همچنین در صنایع عایق‌سازی کاربرد دارند و برای متخلخل کردن خاک نیز از آن استفاده می‌شود. همچنین در ساخت بتن‌های متفاوت برای مقاومت بیشتر و وزن کمتر از پوکه استفاده می‌شود. پوکه‌ها توانایی تحمل دمای بیشتر از ۷۶۰ درجه را دارند و از این رو به عنوان عایق حرارتی هم کاربرد دارند.
در مناطق کم‌آب برای مصارف کشاورزی هم از این محصول استفاده فراوانی می‌شود، چرا قابلیت توانایی نگهداری آب را دارد. رنگبری پارچه، استفاده از آن به عنوان مصاح ساختمانی در مکان‌هایی که مورد حمله حشرات و موریانه‌های قرار می‌گیرند و به کارگیری آن در تصفیه‌خانه ها از دیگر موارد استفاده این پوکه‌ها است.

در ایران دو جنس از پوکه معدنی وجود دارد که بیشترین استفاده را دارد:

۱.اسکوریا: پوکه معدنی قروه کردستان از جنس سنگ پا و به رنگ­های سیاه خاکستری سبز قهوه ای

۲.پومیس: پوکه معدنی بستان آباد تبریز کمی آهکی و سفید رنگ است.

پوکه دماوند هم سنگی ما بین این دو پوکه است و با رنگ کرم شناخته می­‌شود، که تمامی ویژگی‌های مثبت هر دو نوع پوکه بالا را دارا است.

به نظر می رسد با ادامه روند فعلی در استخراج این پوکه‌ها تا سال­‌های نه چندان دور جای کتاب جغرافیا و کتاب تاریخ در مدارس عوض خواهد شد و دماوند به تاریخ خواهد پیوست.

بهمن محمدیاری؛ از مرغ تا پوکه معدنی

از نشریە اینترنتی پیک ایران بە تاریخ ۲۵ آذر ۱۳۹۹ برابر با پانزدهم دسمابر ۲۰۲۰