غزه ویران شد، اما حماس دست نخورده مانده است

۷۰۰ کیلومتر تونل زیر غزه
از زمان آغاز آتش بس در ۱۹ ژانویه، ناظران مستقل نیز اذعان کرده اند که اسرائیل هنوز نتوانسته است اسلامگرایان را نابود کند. ده ها هزار نفر از جمله جنگجویان و غیرنظامیان کشته شده اند و غزه تا حد زیادی ویران شده است. اما تشکیلات حماس دست نخورده است. پس از عقب‌ نشینی ارتش از بخش‌های وسیعی از غزه، حماس به عنوان نیروی سیاسی و نظامی مسلط در آنجا باقی می‌ماند. بخش‌های مهمی از شبکه تونل‌ های آن فعال است و حماس نه تنها نیروهای امنیتی، بلکه مقامات را نیز کنترل می‌کند. با وجود تمام رنج هایی که متحمل شده و ویرانی های عظیم منطقه،  مورد نفرت مردم نیست. امپراتوری مالی حماس حتی می تواند در نتیجه جنگ رشد کند.

اکنون مشخص شده است که دولت بنیامین نتانیاهو نخست وزیر، چگونه جنگ را به طورعمدی  به راه انداخته است. و ارتش چه نقشی در این میان داشت. امیدها برای آینده صلح آمیز نوار غزه اکنون عمدتاً بر عهده دونالد ترامپ رئیس جمهور ایالات متحده است. هنگامی که یحیی سنوار، رهبر حماس غزه به اسکادران های تروریستی خود دستور داد تا در سحرگاه ۷ اکتبر به اسرائیل حمله کنند، نبرد سرنوشت سازی تاریخی را در ذهن داشت: دولت یهود تحت حملات دشمنانش، از جمله شبه نظامیان شیعه حزب الله و ایران، قرار بود ” فرو پاشد”. این همان چیزی است که در اسناد محرمانه ای که نیویورک تایمز بعداً در مورد آن گزارش داد، آمده است. اما خیلی زودی مشخص شد که حماس تا حد زیادی در مبارزه خود تنها خواهد ماند.

اهداف جنگ متضاد
حماس از شاخه محلی اخوان المسلمین مصر در دهه ۱۹۸۰ ظهور کرد. از سال ۲۰۰۷، غزه را دیکتاتوری اداره می کند سیستم تونل آن، آن را به خوبی برای تهاجم اسرائیل آماده می کرد. اسرائیلی ها قبلاً تجربیات دردناکی در جنگ های قبلی با جنگنده هایی داشتند که به طور ناگهانی از چاه های مین بیرون می آمدند. به ویژه با ربودن سرباز گیلاد شالیت به آنها هشدار داده شد. او پس از بیش از پنج سال اسارت در سال ۲۰۱۱ با یحیی سنوار و حدود ۱۰۰۰ زندانی دیگر مبادله شد. با این وجود، پس از آغاز تهاجم زمینی در اواخر اکتبر ۲۰۲۳، نیروهای اسرائیلی از گستردگی تونل ها غافلگیر شدند: اسلام گرایان شبکه ای زیرزمینی به طول تا ۷۰۰ کیلومتر ایجاد کرده بودند که خانه ها، خیابان ها و حتی روستاها را به هم متصل می کرد و اسرائیلی ها را مجبور می کرد به آرامی پیش بروند. و به شدت مخرب است.

در یک جلسه توجیهی تابستان گذشته، یک افسر بلندپایه ارتش اسرائیل از تونل‌های جنگی و حمل و نقل، تونل‌های تولید و قاچاق، تونل‌های تاکتیکی و استراتژیک، تونل‌های «هر اندازه و شکل» صحبت کرد. آنها “آپارتمان های کاملا مبله در زیر زمین” را کشف کردند. یکی از عمیق ترین تونل هایی که آنها پیدا کردند ۷۸ متر زیر زمین بود. اگر شما سه متر در هر طبقه را محاسبه کنید، ۲۶ طبقه عمق خواهد داشت تا آنها به تنهایی این تونل را تخریب کنند. حماس از طریق شبکه زیرزمینی توانست از جان و امنیت نیروهای خود محافظت کند و مهمتر از همه, از دسترسی به گروگان ها جلوگیری کند. سربازان اسرائیلی به زودی شروع به صحبت از “مترو غزه” کردند. یک کارشناس امنیتی از اندیشکده مرکز امنیت و امور خارجی بیت المقدس در اوایل ژانویه به پرتال “خط رسانه” گفت که تا کنون حدود ۴۰ درصد آن دست نخورده است.

با وجود این مشکلات، نتانیاهو نمی‌خواست از اهداف جنگی اسرائیل منحرف شود: آنها توانایی‌های نظامی حماس را از بین می‌برند و گروگان‌ها را باز می‌گردانند. حداکثر تا دسامبر ۲۰۲۳، مشخص شد که افزایش فشار نظامی به طور جدی جان آنها را به خطر می اندازد. در آن زمان، سربازان اسرائیلی سه گروگان را که قبلاً فرار کرده بودند، به طور تصادفی شلیک کردند. اما نظامیان اسرائیل در سال ۲۰۲۴ با همان شدت جنگ را ادامه دادند و با وجود اعتراضات بین المللی به سمت جنوب شهر رفح پیشروی کردند و نوار مرزی با مصر را که به اصطلاح کریدور فیلادلفیا نامیده می شود، اشغال کردند.

معاون سابق فرمانده ارتش، یائیر گولان، که اکنون رئیس حزب مخالف دموکرات هاست، می گوید نمی تواند این جنگ را درک کند، او به اشپیگل توضیح داد: «شاید ارتش در اثر شوک ۷ اکتبر چنان ضعیف شده بود که نتوانست نقشه های خود را اجرا کند. او می گوید: برای جلوگیری از قاچاق و منزوی کردن حماس، نوار مرزی باید خیلی زودتر اشغال می شد. یائیر گولان معتقد است که نتانیاهو هرگز نمی خواست جنگ را پایان دهد “زیرا در این صورت تهدید به بازنگری در ۷ اکتبر و انتخابات جدید خواهد شد.”

از اکتبر ۲۰۲۴، ارتش اسرائیل عملیاتی را در شمال غزه انجام داده است که ده‌ها هزار فلسطینی را آواره کرده است. مایکل میلشتاین، مامور اطلاعاتی سابق اسرائیل می گوید که او هنوز نمی داند هدف آنها چه بوده است. نیروهای اسرائیلی به جای اشغال و تامین امنیت مناطق فتح شده، همیشه به سرعت عقب نشینی می کردند و به واحدهای حماس اجازه می دادند تا در موقعیت خود قرار گیرند.

دیوید پترائوس، که فرماندهی نیروهای آمریکایی در عراق را برعهده داشت، تابستان گذشته در مقاله‌ای در فارین افرز به اسرائیلی‌ها توصیه کرد که تاکتیک «روشن و ترک» را به «پاک کردن و نگه‌داری» تغییر دهند. برای دستیابی به یک تغییر رژیم موفق، اسرائیل باید امنیت و رفاه ایجاد کند و در نتیجه مردم فلسطین را برای تغییر، یعنی زندگی پس از حماس، تشویق کند.

در پایان سال ۲۰۲۳، جو بایدن، رئیس‌جمهور ایالات متحده، پیشنهادی را برای مشارکت یک تشکیلات خودگردان فلسطینی (PA) به همراه سایر کشورهای عربی در روند انتقال در غزه ارائه کرد. اما نتانیاهو با قاطعیت این ابتکار را رد کرد. او با هدایت شرکای ائتلاف راستگرای خود، بارها از معامله گروگانگیری جلوگیری کرد و در عوض وعده “پیروزی کامل” بر حماس را داد. اما بایدن به تامین اسلحه و مهمات ادامه داد و جنگ به طور فزاینده وحشیانه ای, ادامه یافت وجایگزین این همه مهمات, جان جنگجویان و مردمانی بود که به زمین ریخته  شد.

پس از گذشت بیش از یک و ربع سال، حدود ۷۰ درصد از ساختمان‌های غزه تخریب یا آسیب دیده‌اند. حدود ۹۰ درصد از جمعیت آواره شدند. بسیاری از زیرساخت ها ویران شده است. مدارس، دانشگاه ها و بیمارستان ها ویرانه شده اند. بر اساس برآوردهای مختلف منتشر شده توسط پورتال تجاری اسرائیلی Calcalist، انتظار می رود بازسازی بین ۴۰ تا ۸۰ میلیارد دلار هزینه داشته باشد. به گفته وزارت بهداشت تحت کنترل حماس، بیش از ۴۷ هزار  فلسطینی کشته شده اند. احتمالاً هزاران جسد هنوز زیر آوار هستند و هنوز پیدا نشده اند. با توجه به این، قدرت جنگی باقی مانده حماس شگفت آور است. قبل از جنگ، اسرائیل تصور می کرد که حماس تا ۳۰ هزارجنگجو در ۲۴ گردان دارد. ارتش اسرائیل اخیراً گزارش داده است که حدود ۱۷ هزار جنگجو را کشته و هزاران نفر دیگر را اسیر کرده است. با این حال، مرکز اطلاعات درگیری‌های مسلحانه و حوادث (ACLED) در ایالات متحده، در تجزیه و تحلیل گزارش‌های ارتش، تنها به تعداد حدود ۸۵۰۰ جنگجوی کشته شده اشاره کرده است.

به نظر می‌رسد وضعیت فاجعه‌بار انسانی در غزه، جذب جنگجویان جدید را برای حماس آسان‌ تر کرده است. به گفته آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه ایالات متحده، حماس  تقریبا به تعداد مردانی که توسط اسرائیلی ها کشته شده اند، نیروهای جدیدی را در صفوف خود پذیرفته است. در جنگ چریکی، حتی جنگجویان ضعیف آموزش دیده نیز قادر به انجام حملات ویرانگر با تفنگ های خودکار، راکت انداز یا بمب های ساخته شده از بمب های منفجر نشده اسرائیل بودند. در این نوع جنگ غیرمتمرکز، اهمیت چندانی نداشت که اسرائیلی ها موفق به حذف رهبران حماس، از جمله رئیس نظامی محمد دیف، رئیس دفتر سیاسی، اسماعیل هنیه و در نهایت، در ماه اکتبر، یحیی سینوار شوند. حماس به جنگ ادامه داده است.

حماس به عنوان یک نیروی چریکی می جنگد
پس از مرگ سینوار، حماس رهبر جدیدی را تعیین نکرد. کمیته‌ای متشکل از شخصیت‌های برجسته که عمدتاً در دوحه پایتخت قطر و ترکیه مستقر هستند، اخیراً درباره تبادل گروگان و آتش‌بس تصمیم گرفتند. در همین حال، در غزه، برادر یحیی سینوار، محمد سینوار، ده سال کوچکتر، گفته می شود که فرماندهی را بر عهده گرفته است. پس از عقب نشینی نیروهای اسرائیلی از بخش های وسیعی از مناطق ساحلی، پلیس تحت کنترل حماس دوباره در خیابان ها گشت زنی کرده و حفاظت از ارسال کمک ها را بر عهده گرفته است. به گزارش هاآرتص، علاوه بر جنگجویان و افسران پلیس خود حماس، حدود ۵۰ هزار کارمند, مقاماتی مانند دفاع مدنی و وزارت بهداشت تحت نفوذ حماس هستند. در حالی که تشکیلات خودگردان حقوق آنها را پرداخت می کند، اسلام گرایان از طریق مقامات ارشد منصوب شده توسط آنها، مقامات را کنترل می کنند. کارکنان ادارات محلی هم مشغول کارهایشان شش اند. و در آخر, حماس قوه قضائیه، مساجد و بخش هایی از سیستم آموزشی را کنترل می کند.

این یافته ها و ارقام جمع آوری شده توسط مؤسسه خلیل شیکاکی, در کرانه باختری و نوار غزه تأیید می شود: حماس همچنان بالاترین میزان محبوبیت را در بین همه احزاب دریافت می کند. شیکاکی مشکوک است که آتش بس و آزادی صدها اسیر فلسطینی در ازای گروگان های اسرائیلی می تواند محبوبیت آنها را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. در آخر هفته، جمعیتی با تشویق فلسطینیان آزاد شده در کرانه باختری با پوسترهای حماس و شعارهایی برای یحیی سنوار و محمد دیف از آنها استقبال کردند. شیکاکی می گوید:اکثریت مردم, حماس را مسئول مرگ و ویرانی پس از ۷ اکتبر نمی دانند. اسرائیل به عنوان یک دشمن وجودی تلقی می شود و مقاومت مسلحانه تنها ابزار مؤثر در نظر گرفته می شود. بسیاری از مردم حتی نمی دانند که در ۷ اکتبر چه اتفاقی افتاده است.

حماس همچنین احتمالاً از جنگ جان سالم به در برده است. درغزه، اکنون می تواند از افزایش عظیم در ارسال کمک ها بهره مند شود. گزارش هایی وجود دارد که آنها برای هر کامیون تعرفه وضع می کنند. هانس یاکوب شیندلر از پروژه مقابله با افراط گرایی، یک اندیشکده مستقر در آلمان و ایالات متحده می گوید: « بودجه حماس از شش منبع تشکیل شده بود. گفته می‌شود قبل از جنگ، حماس سالانه حدود دو میلیارد یورو در اختیار داشت: پرداخت‌های مستقیم از ایران و قطر، مالیات بر تمام فعالیت‌ها در غزه، هزینه‌ های قاچاقچیان در غزه، جمع‌ آوری کمک‌های جهانی و انحراف کمک‌های سازمان ملل. به عنوان مثا ل, از یک شبکه جهانی از شرکت ها: از جمله شرکت هایی مانند گروه Al Zawaya، یک گروه املاک و مستغلات که ساختمان ها را خریداری و مدیریت می کند و در اسپانیا ثبت شده است، یا Matz Holdings در قبرس، که به فعالیت های سودآور استخراج طلا در مصر ادامه می دهد. امور مالی توسط ظاهر جبارین، یک مبارز سابق از کرانه باختری، که “مدیرعامل حماس” نامیده می شود، کنترل می شود. او منابع مالی حماس را از ترکیه مدیریت می کند.حماس مهمانی است که از آن در ترکیه به خوبی استقبال می شود.

وسعت وعواقب این جنگ به سرعت مورد توجه مردم جهان و به ویژه کشورهای مسلمان و مسلمانان قرار گرفت.سیل کمک های مالی و حمایتی به طرف غزه سرازیر شد. به ویژه در کشورهایی مانند اندونزی و مالزی، اما همچنین در استرالیا و بریتانیا، هزاران نفر برای حمایت از مبارزه آن ها اقدام به جمع‌آوری می‌کنند. از طریق اینستاگرام یا فیس بوک و همچنین از طریق پلتفرم های تامین مالی جمعی مانند GoFundMe، Betterplace.org یا پلتفرم مسلمانان Ensany، سازمان ها و افراد گاهی بیش از یک میلیون یورو در هر بازدید کسب می کنند. جسیکا دیویس، متخصص کانادایی تامین مالی تروریسم در شرکت مشاوره Insight Threat Intelligence می گوید، شناسایی و ردیابی تراکنش های غیرقانونی در آنجا تقریبا غیرممکن است.

تامین مالی تروریسم “مثل آبی است که در جاده جاری می شود”: اگر سنگی را در یک مکان سر راه قرار دهید، در اطراف آن جاری می شود. این همچنین عوامل اطلاعاتی اسرائیل را ناامید می کند. یکی از کارمندان سابق سرویس اطلاعات خارجی موساد می گوید: «اگر ما تأمین مالی را تحت کنترل نگیریم، کل جنگ بیهوده خواهد بود. تا زمانی که برنامه ای برای جایگزینی حماس در نوار غزه وجود نداشته باشد، این خطر وجود دارد که این سازمان در غزه به زودی مجبور به سازماندهی کامل خود شود. میلشتاین، کارشناس حماس، می گوید که باید مراقب بود که نتواند زراد خانه های تسلیحاتی خود را دوباره پر کند. حماس تلاش خواهد کرد تا از تونل‌های کشف‌نشده قبلی در زیر کریدور فیلادلفیا برای دسترسی به سلاح‌های مدفون یا پنهان شده استفاده کند.» این سازمان در حال حاضر خواستار انتقال جنگ به کرانه باختری در طول آتش بس است.

یایر گولان، سیاستمدار مخالف می گوید: «همه چیز به تصمیمات دونالد ترامپ بستگی دارد. چند روز پیش، رئیس جمهور جدید ایالات متحده گفت که «مطمئن نیست» آتش بس برقرار شود. نتانیاهو و شرکای راست افراطی او قبلاً اعلام کرده اند که می خواهند جنگ را پس از اولین مرحله ۴۲ روزه توافق, آغاز کنند. مایک والتز، مشاور امنیتی ترامپ گفت: «حماس باید تا جایی نابود شود که نتواند قدرت نظامی خود را بازگرداند». این کشور نباید هیچ نقشی در اداره نوار غزه پس از جنگ داشته باشد. اینکه چگونه دولت ترامپ قصد دارد به این هدف دست یابد، مشخص نیست.

در واقع، تا زمانی که سازمان تروریستی در غزه مسئولیت آن را بر عهده دارد، به ندرت هیچ کشوری برای بازسازی غزه سرمایه گذاری می کند. ابراهیم مدحون، تحلیلگر مقیم ترکیه و نزدیک به حماس، تاکید می کند که مردم فلسطین “قاطعانه شرایط یا دیکته های تحمیلی از خارج را رد می کنند.” پیام چند روز گذشته این است که «حماس باید بخشی از توافقات آینده باشد یا حداقل با آن هماهنگ شود».

با همکاری: مهند النجار، میشل مرمری ( Mohannad al-Najjar, Michal Marmary )

منبع: اشپیگل ” Spiegel “