منتسکیو، سلطنت و نامه های ایرانی

منتسکیو(۱۷۵۵- ۱۶۸۹ ) میان انواع حاکمیت، فرق قائل بود و می گفت جمهوری فقط بشکل دمکراسی یا اریستوکراتی، و سلطنت فقط بشکل حکومت فردی و مطلقه، قابل اجرا هستند، و در هریک عمل و رفتار خاصی حاکم است؛ در جمهوری، تقوا – در سلطنت، افتخار – و در حکومت مطلقه، وحشت و ترور حاکم است.

منتسکیو، نویسنده، فیلسوف تاریخ و تئوریسین دولت در عصر روشنگری فرانسه، صاحب دو کتاب مشهور روح القوانین و نامه های ایرانی است. او در دانشگاه در رشته حقوق درس خوانده بود و بعدها یکی از تئوریسین های حقوقی جنبش روشنگری شد.

در دانشنامه های چپ پیرامون منتسکیو آمده که او یکی از ایدئولوگهای لیبرال بورژوازی کلان و نماینده تفکیک قوا و مبلغ حکومت سلطنتی از نوع انگلیسی آن است. او دلیل فرم های مختلف حکومتی را بسبب تنوع جغرافیا و آب و هوا و روابط درونی جامعه می دانست.

منتسکیو کتاب روح القوانین را در سن ۵۹ سالگی و کتاب نامه های ایرانی را در سن ۵۳ سالگی نوشت. از جمله آثار دیگر او “معبد جنید”، “تاریخ حقیقی” و “درباره زندگی خردمندانه سعادت آمیز” اند. کتاب نامه های ایرانی او در باره دو ایرانی است که بطور خیالی به فرانسه آن زمان سفر کرده و بطور اصیل و روشنگرانه به تحلیل جامعه رو به زوال فرانسه در آغاز قرن ۱۸ می پردازند. متسکیو در نامه های ۱۴-۱۱ به طرح تئوری جامعه انسانی می پردازد.

او ایمان خاصی به صفت عقلگرایی انسان داشت و می گفت که انسان می تواند با عقل و عمل خود مسیر تاریخ و زندگی خود را تعیین کند چون خدا نقشی در روند مسیر تاریخ ندارد. او در کتابی پیرامون تاریخ و روند سقوط و زوال امپراتوری روم، برای نخستین بار به طرح روابط داخلی یک جامعه پرداخت.

تئوری تفکیک و جدایی سه قوه – اجرایی، قانون گذاری، و نظارت گر، از طرف او تأثیر مهمی روی مرحله اول انقلاب فرانسه و روی لیبرالیسم بورژوازی در قرن ۱۹ گذاشت. منتسکیو در سال ۱۷۱۶ رئیس پارلمان فرانسه و در سال ۱۷۲۸ رئیس آکادمی آن کشور شد. او در سال ۱۷۲۶ یک سفر فرهنگی – آموزشی به کشورهای آلمان، ایتالیا، انگلیس، هلند و سوئیس نمود.

منتسکیو در کتاب “نکاتی پیرامون عظمت و سقوط دولت روم” علت زوال آن امپراتوری را زمینی و این جهانی می داند و نه الهی و متافیزیکی. او می گوید تقوای رومی مانند شجاعت، وطن پرستی، و یک قانونگذاری خردمندانه موجب فراز و صعود، و کنار گذاشت تقوا، خشونت، ترور و سوء استفاده از قانون، باعث فرود و سقوط امپراتوری روم شدند.

در شاهکارش “روح القوانین”، منتسکیو مدعی است که قانونمندی نه تنها در طبیعت بلکه در جامعه و سیاست هم حاکم است. در نظر او پدیده های اجتماعی را هم می توان بشکل تجربه و عملی و عینی مورد شناسایی قرار داد.

منتسکیو قوانین را بطور منفرد تحلیل نمی کرد بلکه به بررسی روابط قانون با فاکتورهای مختلف طبیعی و اجتماعی می پرداخت و می گفت فقط از این طریق می توان روح قوانین را شناخت. او می گفت چگونه فاکتورهای اقتصادی، سیاسی، جغرافیایی، دینی، آب و هوایی در روح قوانین یک کشور تأثیر می گذارند. در نظر او فاکتورهای آب و هوایی از اهمیت مرکزی و مهمی برخوردارند، آب و هوای یک کشور بطور یقین سیستم قانونگذاری و حقوقی آن کشور را تعیین می کنند. او می گفت که در تاسیس هر فرم حکومتی، فاکتورهای جغرافیایی و آب و هوایی نقش مهمی دارند.

به نظر او نظام جمهوری فقط در یک جغرافیای محدود مانند شهر، و سلطنت در یک جغرافیای متوسط مانند کشور، و حکومت مطلقه در یک امپراتوری عظیم عملی است. منتسکیو حکومت سلطنتی را بهترین می دانست. مثال او البته حکومت انگلیسی است که طبقه اشراف باید کنترل آن را در دست داشته باشد تا آن به حکومت مطلقه تبدیل نشود.

در نظر او تجزیه و تفکیک قوای سه گانه موجب تضمین آزادی شهروندان می شود؛ چون سه قوه فوق همدیگر را کنترل کرده و زیر نظر دارند. منتسکیو خواهان برابری انسانها در مقابل قانون نیز بود. او روی متفکران دیگر عصر روشنگری فرانسه مانند دیدرو، ولتر و آلامبرت تأثیر گذاشت.

بعدها اثر افکار او روی متفکران آلمانی مانند هگل، هردر و گوته نیز ملموس است. آموزشهای منتسکیو در باره تفکیک قوا تأثیر مهمی روی تحولات فکری و سیاسی و تدوین قانون اساسی آمریکا از خود بجای گذاشت.