“هیچ”، بزرگترین محصول صادراتی هند؟

طی دو روز گذشته جمعی آکادمیسین در دهلی نو گرد آمدند و در بارۀ منشاء عدد صفر به مباحثه پرداختند. این مباحثات امروز نیز جریان دارند.

طی دیروز و پریروز گروهی از آکادمیسین هندی و خارجی، که در محل دلنشینی در دهلی نو گرد هم آمده اند، به جستجوی منشاء عدد صفر نشسته اند. آنها منتفی نمی دانند که زایمان تفکر در باره “هیچ” و محاسبه با آن، در هند واقع شده باشد.

روبیندر ساخدف، از شرکت لابی گری “ایمجیندیا”، در آستانۀ کنفرانس اعلام کرد که “ممکن است صفر هدیۀ هند به دنیا و مهمترین محصول صادراتی این کشور بوده باشد.” علاقه به منشاء صفر در انطباق با احیای گرایش هندوناسیونالیستی است، که پس از به قدرت رسیدن مودی، نخست وزیر کنونی هند، در این کشور سر برآورده است. این گرایش همچنین موجب علاقه مندی به سانسکریت، یوگا و طب سنتی شده است.

پیتر گوبتس، از بنیاد “منشاء هندی صفر”، که یکی از سازماندهندگان اصلی کنفرانس دهلی نو است، می گوید: “کار ما چندان ربطی به این گرایش ناسیونالیستی که این روزها در هند برخاسته است، ندارد. ما صرفاً از منظر آکادمیک علاقه مندیم بدانیم صفر از کجا می تواند آماده باشد.”

گوبتس می افزاید: “مشغولیت این صاحبنظران در دو روز گذشته، و امروز نیز، کوشش برای یافتن پاسخ به این پرسش بوده است که آیا پیوندی بین فلسفۀ کهن هندی، که در آن خلاء یک مفهوم تلقی می شود، و عدد صفر که بعداً وارد فرهنگ بشری شده است، وجود دارد یا نه. آنچه ما در این تبادل فکری در جستجوی آنیم، پیوند بین تفکر و محاسبه، سازماندهی ادامۀ تحقیق در این باره و یافتن حامیان مالی برای این تحقیق است.”

به نظر بیشترین تاریخدانان علم، خاستگاه عدد صفر تمدنهای مصر و بین النهرین است. این تمدنها در دومین قرن قبل از میلاد علائمی را برای صفر به کار می برده اند.

در بین النهرین، منجمان پیش از استفاده از علامتی برای نمایش صفر، با آن محاسبه می کردند. آنها از یک سیستم اعداد استفاده می کردند که در آن جای یک رقم دارای اهمیت و معنا بود؛ همچنان که در سیستم دهدهی امروزی نیز “۱۰۲ گوسفند” به معنای “یک صد، هیچ ده و دو یک گوسفند” است. عدد صفر در این مثال صوراً حکم یک “جابان” (جانگهدار) را دارد که نسبت به یک جای خالی بین ۱ و ۲ ابهام بسیار کمتری را ایجاد می کند. روشن است که این نکته در یک عدد بزرگ دارای اهیمت بسیار بیشتری است.

معرفی صفر ریاضی به شمول علامت آن در اروپا به لئوناردو فیبوناچی نسبت در قرن دوازدهم پس از میلاد داده می شود.

این نکته محرز است که آریابهاتا، ریاضیدان و منجم هندی قرن پنجم، از صفر به عنوان جابان در محاسبات رادیکال گیری استفاده می کرده است. این حقیقت از سال ۱۹۷۰ به بعد در یک سرود رزمی در هند مترنم بوده است.

آنت فان در هوک، هندشناس بنیاد “منشاء هندی صفر” می گوید: “طبعاً بی هیچ غرض منفی ای نسبت به بین النهرین، باید بگویم که به نظر ما جور در نمی آید که بشر به یکباره شروع به محاسبه با صفر کرده باشد، بی آن که مقدم بر آن تفکری فلسفی در مورد “هیچ” کرده باشد. جنان که می دانیم هند سنت طولانی در تفکر در بارۀ هیچ داشته است.”

او می افزاید: “ماجرا با زبان شروع می شود. کلمۀ موجود برای صفر در سانسکریت “سونیا” است که قطعاً هم ریشۀ مفهوم فلسفی خلاء یا “سونیاتا” است. آیا این صرفاً یک تصادف است؟ و در هر حال این رابطه از کی ایجاد شده است؟ کسی به طور دقیق نمی داند، اما به نظر می رسد این رابطه با منطق تیپیک هندی نیز، که نه مثل منطق ما دووجهی بلکه چهاروجهی است، پیوند داشته باشد.

در منطق هندی هر چیر نه فقط درست یا نادرست است، بلکه می تواند هردو باشد یا هیچ کدام نباشد. فرهنگ و هنر هند نیز از امتداد تفکر در بارۀ هیچ به بار آمده اند. در اینجا نیز “هیچ” غالباً “چیزی” است.

مسئلۀ عملی ای که در کنفرانس مطرح بوده، این است که بخش عظیمی از تفکر هندی در سنت شفاهی فراداده شده است. فقط در این اواخر و با دیجیتالی شدن منابع آنتیک بوده است که دسترسی به آنها برای عموم میسر شده است. برخی یافته های باشتان شناسی، که بر روی شان اعدادی نگاشته شده اند، دارای علامت صفر نیز هستند. اما قدمت این یافته ها غالباً ناروشن یا مورد مناقشه است. قرار این بود که قطعه سنگی با نقوش اعداد، از جمله نقش صفر، که در شمال شرقی هند به دست آمده است، به عنوان سندی از قرن سوم در کنفرانس نمایش داده شود. اما یک هفته پیش از برگزاری کنفرانس ادعا در مورد قدمت آن پس گرفته شد و اکنون حدس زده می شود که این سند به قرن پنجم یا حتی دیرتر تعلق دارد.

یان هوخندیک، تاریخدان ریاضی، همچنان بر این نظر است که صفر منشاء بابلی – یونانی دارد. در آنجا بوده است که اعداد بزرگ و محاسبات کلان، که نیازمند به جابان بوده اند، آغاز گردیده اند و از این مرحله تا محاسبه با صفر راه کوتاهی است. او می گوید: “طبعاً دیگر ممکن نیست که در کلۀ بطلمیوس را بکاویم. واقعیت این است که صفر را بابلی ها ابداع کردند؛ مستقل از هندیها و ای بسا زودتر از آنها. تا ببینیم این کنفرانس به چه نتیجه ای خواهد رسید.”