در سال ۱۹۹۹، مقامات رسمی وین، اطریش، از ساکنان منطقۀ نُه شهری پرسیدند چقدر و چرا از حمل و نقل عمومی استفاده میکنند. اورسولا بائر یکی از مسئولین این تحقیق میگوید: “اکثر مردان پرسشنامه را در کمتر از ۵ دقیقه پر کردند ولی زنان همچنان به نوشتن ادامه میدادند.» بیشتر مردان گزارش دادند که دو بار در روز صبح ها برای سر کار رفتن و شب ها برای برگشت از خودرو یا حمل و نقل عمومی استفاده میکنند. اما زنان به هزاران دلیل بیشتر از پیادهروها، اتوبوس، خطوط مترو و تراموای شهری استفاده می کنند.
بائر می گوید: «زنان الگوهای متنوع تری برای آمد و شد دارند. آنها چیزهایی از این قبیل نوشته بودند: برخی از صبح ها بچه ها را به دکتر می برم و قبل از اینکه سر کار بروم آنها را به مدرسه می رسانم. سپس، به مادرم در خرید کمک می کنم و با مترو بچه ها را به خانه بر می گردانم.»
زنان بیشتر از مردان از حمل و نقل عمومی استفاده میکردند و بیشتر از آنان نیز پیاده روی می کردند. آنها همچنین وقت خود را بین کار و تعهدات خانوادگی همچون مراقبت از کودکان و والدین سالخورده تقسیم میکردند. با چنین تشخیصی، کارشناسان برنامه ریزی شهری برای بهبود وضعیت پیاده روها و دسترسی آسان تر برای زنان به حمل و نقل عمومی برنامه ریزی کردند.
به منظور آن که پیاده روی برای زنان در شب امن تر شود، روشنایی بیشتری افزوده شد و از طرفی پیاده روها پهن تر شدند تا افراد پیاده بتوانند از کوچه های تنگ عبور کنند. یک راه پله بزرگ با یک سطح شیبدار در میان آن در نزدیکی تقاطع بزرگ خیابان ها نصب شد تا عبور برای افرادی که کالسکه همراه دارند و یا آنها که از واکر یا صندلی چرخدار استفاده می کنند آسان تر شود.
تصمیم گیری در مورد چگونگی استفاده مردان و زنان از حمل و نقل عمومی، کورکورانه و بدون هدف نبود، بلکه بخشی از پروژه ای بود که با هدف در نظر گرفتن جنسیت در سیاست های عمومی طرح ریزی شده بود. در وین، این پروژه “جریان سازی جنسیتی”[۱] نام گرفت.
جریان سازی جنسیتی از اوائل دهه نود در پایتخت اطریش اجرا شد. در عمل، این بدان معناست که متولیان شهری قوانین و مقرراتی را بوجود آورند که به طور یکسان به نفع زن و مرد باشد. هدف ایجاد دسترسی برابر برای زنان و مردان به منابع شهری است. مقامات تا امروز همگی بر این اعتقادند که این طرح عملی بوده است.
وین جریان سازی جنسیتی را در بخش هایی از مدیریت شهری، شامل سیاست های تحصیلی و سلامت اعمال کرده است. ولی هیچ جا به اندازه برنامه ریزی شهری موثر نبوده است. بیش از ۶۰ پروژه آزمایشی تا به حال به اجرا درآمده است. در اندازه و مقیاس این افزایش پروژه ها، جریان سازی جنسیتی به اجباری بدل شده تا به معنای واقعی کلمه شهر را دوباره شکل دهد.
برنامه ریزان شهری، جریان سازی جنسیتی و طراحی شهری را برای بیش از دو دهه با یکدیگر درآمیختهاند. بدین ترتیب قبل از انجام هر پروژه شهری؛ داده ها برای تخمین این که چگونه گروههای مختلف مردم از فضای عمومی استفاده می کنند، گردآوری میشود.
اوا کیل که در اتخاذ سیاست جریان سازی جنسیتی در برنامه ریزی شهری وین نقش کلیدی داشته و اکنون در گروه برنامه ریزی شهری کار می کند، می گوید: “پرسش های بسیاری در برابر برنامه ریزی شهری وجود دارد که باید پرسیده شود. مثلا باید بدانید چه تعداد افراد و چه کسی از فضا استفاده میکند، و هدف آنها چیست. وقتی الگوی استفاده از فضای عمومی را تحلیل کردید، شروع میکنید به تعریف نیازها و علایق افرادی که از آن استفاده میکنند. برنامه ریزی باید پاسخگوی این نیاز ها باشد.”
جریان سازی زمانی در وین در سال ۱۹۹۱ به وجود آمد که کیل و گروهی از برنامه ریزان شهری نمایشگاه عکسی را با عنوان “چه کسی مالک فضای عمومی است- زندگی روزمره زنان در شهر” برپا کردند. عکس های این نمایشگاه، زندگی روزمره گروه های مختلف زنان را در پایتخت اطریش نشان می داد. هر زن مسیر متفاوتی را در شهر طی میکرد. ولی تصاویر روشن ساختند که ایمنی و آسانی تردد اولویت همگی آنها محسوب میشود.
این نمایشگاه، سبب ساز موج رسانهای گسترده ای شد. کیل میگوید: “روزنامه ها، رادیو و تلویزیون همگی موضوع را پوشش دادند و ۴۰۰۰ نفر آن از نمایشگاه دیدن کردند. آن زمان موضوع کاملا جدید بود، ولی سیاستمداران به سرعت دریافتند که این موضوع مورد علاقه مردم است و تصمیم گرفتند از آن حمایت کنند.”
پس از آن، فورا سازمان «سیتی گرین» (شهر سبز) یک سری پروژه های آزمایشی برای جریان سازی جنسیتی در برنامه ریزی شهری را آغاز کرد. یکی از اولین پروژه هایی که انجام شد، ایجاد مجتمع آپارتمانی بود که در ناحیه ۲۱ شهری برای زنان و توسط آنها طراحی شده بود. در سال ۱۹۹۳، این سازمان، مسابقه ای برای طراحی این مجتمع آپارتمانی برگزار کرد که «شهر- کار-زنان»[۲] نامیده شد.
ایده خلق خانه ای بود که زندگی را برای زنان آسانتر کند. ولی واقعا منظور چه بود؟ نظرسنجی که توسط «استتیستیک استریا» (دفتر آمار ملی اطریش) انجام شد، نشان داد که زنان زمان بیشتری از مردان را در روز برای کارهای خانه و مراقبت از کودکان می گذرانند. «شهر- کار – زنان» با توجه به این ایده مطرح شده بود که شامل یک سری از ساختمانهایی است که دور تا دورشان حیاط است. بخش های مدور و سبز در حیاط وجود دارد که اجازه میدهد والدین و کودکان زمان خود را در فضای بیرون از خانه و بدون این که مجبور باشند جای دوری بروند بگذرانند. مجتمع دارای مهد کودک، داروخانه و مطب پزشکان است. همچنین به حمل و نقل عمومی نزدیک است و بنابراین رفت و آمد به مدرسه و محل کار را برای زنان آسان تر می کند.
کیل می گوید: “آنچه پروژه را منحصر به فرد می کرد این بود که اول با استفاده از فضا و سپس با نگرشی بر راه حل های فنی، به نیاز افراد دست مییافتیم. این درحالی است که اغلب ما می بینیم که برعکس است، یعنی راه حل های فنی یا زیبایی شناسی نتیجه نهایی را مشخص می کند و نه نیاز افراد و ساکنان آن.”
به دنبال تکمیل پروژه «شهر- کار- زنان» و ساخت این مجتمع ها، مقامات شهری توجه خود را به شبکه پارک های عمومی وین معطوف کردند و ترتیب مطالعهای را دادند که ببینند چگونه زنان و مردان از فضای پارک استفاده می کنند. آنچه دریافتند شگفت آور بود.
مطالعه ای که از سال ۱۹۹۶ تا ۱۹۹۷ انجام شد، نشان داد که پس از نه سالگی تعداد دختران در پارک های عمومی به طور چشمگیری کاهش مییابد، در حالی که تعداد پسران ثابت میماند. محققین دریافتند که دختران کمتر از پسران سیستم تهاجمی دارند. از این رو اگر دخترها و پسرها برای دستیابی به فضای پارک دست به رقابت بزنند، به احتمال زیاد پسرها برنده خواهند شد. برنامه ریزان شهری میخواستند ببینند که اگر خودشان فضای پارک را تغییر دهند آیا میتوانند این روند را معکوس سازند. در سال ۱۹۹۹ مقامات شهری شروع به طراحی دوباره دو پارک در منطقه پنج وین کردند. پیادهروها برای این که پارک ها قابل دسترستر شوند به پارک ها افزوده شدند و زمین های والیبال و بدمینتون برای فعالیتهای بیشتر طراحی شدند. محوطه سازی برای تقسیم سطوح بزرگ و باز به فضاهای نیمه محصور تغییر یافت. تقریبا بلافاصله، مقامات شهری متوجه تغییراتی شدند. گروههای گوناگون مردم – دخترها و پسرها – به طور مساوی شروع به استفاده از پارک کردند.
در سال ۲۰۰۸، برنامه انسان دوستانه سازمان ملل، راهبرد برنامه ریزی شهری وین را به عنوان یکی از بهترین عملکردهای بهبود محیط زیست شهری اعلام کرد، پروژه طراحی دوباره پارک وین، همراه با ایجاد جریان سازی جنسیتی در منطقه آزمایشی، کاندیدای جایزه خدمات عمومی سازمان ملل، و نشان افتخار برای تشخیص توسعه مدیریت عمومی شد.
به هر حال چنین تغییری بدون انتقاد به وجود نمیآمد. کیل می گوید: “وقتی با این ایده روبرو شدیم که چه کسی مالک فضای عمومی است، بسیاری از همکاران ما فکر کردند که ایده مسخره ای است. با هر کس که کار می کردیم بازخوردهای منفی به ما می دادند. مردم چیزهایی از این قبیل می گفتند: منظورتان این است که ما باید خیابان ها را صورتی کنیم؟”
بائر می افزاید: “جنسیت می تواند مسئلهی حساسی باشد. وقتی به مردم بگویید که تا حالا نیازهای زنان را به حساب نیاوردهاند، احساس می کنند به آنها حمله شده است. هنوز افرادی از ما میپرسند: آیا واقعا چنین کاری لازم است؟”
طراحان در کوشش برای مشخص کردن این که چگونه زنان و مردان از فضای شهری استفاده میکنند با خطر کلیشه شدن مواجه بودند. برای اجتناب از چنین مسئلهای، مقامات شهری از کاربرد عبارت جریان سازی جنسیتی خجالت می کشیدند و برای همین به جای آن از “شهری که عادلانه تقسیم شده است” استفاده کردند.
محدودیتهای این کار هر چه که باشد، اما بدون شک جریان سازی جنسیتی اثری ماندگار بر پایتخت اطریش بر جای گذاشته است که با نگرش به چگونگی استفاده زنان و مردان از فضای شهری آغاز شد. هر چند امروزه، جریان سازی جنسیتی در معانی گستردهتری تحول یافته است. این شیوه ای برای تغییر ساختار شهر است، به طوری که گروههای متفاوتی از مردم بتوانند با یکدیگر زیست کنند. کیل میگوید: “برای من، این نگرشی سیاسی بر پایه برنامه ریزی است، که مردم را به فضاهایی می کشاند که قبلا به آن راهی نداشتند یا احساس میکردند حق ندارند به آن وارد شوند.”
پانوشت ها:
* – این مقاله ترجمه ای است از:
How to Design a City for Women , Clare Foran, Sep 16, 2013
[۱] gender mainstreaming
[۲] Frauen-Wreck Stadt
