کارل مای، نویسنده جوانان پیش از جنگ

کارل فریدریش مای (۱۹۱۲ – ۱۸۴۲) پرخواننده ترین نویسنده جوانان در آلمان تا سال ۱۹۴۵، خالق رمانهای ماجراجویانه سفرنامه ای هیجان انگیز است. در آثار او غیر از تمایلات صلحجویانه و ضد امپریالیستی، علایق هومانیستی و گاه هم انسان ستیزانه نیز مشاهده می شوند. او گرچه شغل معلمی آموخته بود ولی حدود ۸ سال از عمر خود را بجرم دزدی و جعل اسناد و حیله و فریب در زندانهای دولت پرویس در آلمان گذراند. وی از خانواده ای فقیر و پربچه برخاسته بود و چند نسل از اجداش کارگر رشته ریسندگی و بافندگی بودند.

یکی از انتقادهای وارد بر او این است که در زمان استعمار غرب در خاورمیانه و آمریکای شمالی، او برتری پیشرفت صنعتی و فرهنگ مسیحی را بر فرهنگهای کشورهای جهان سوم آنزمان توجیه می کند. امروزه او را یکی از موفق ترین داستانسرایان آلمانی بشمار می آورند. او امروزه خوانندگان بیشماری مخصوصا میان جوانان دارد.

کارل مای در یک کتابخانه دولتی در محل کارش با رمانهای سرگرم کننده قرن ۱۸ و قرن ۱۹ آشنا شد و بعدها این آثار را “ثروت زندگی” نامید، چون برای او جهان رمان، واقعیت شده بود. وی بعدها در مصاحبه ای گفته بود: “بر اثر مطالعه زیاد رمان در نوجوانی، جهان برای من رمان و رمان برای من جهان شده بودند”.

منقدین ادبی مراحل نویسندگی کارل مای را به ۴ مرحله تقسیم می کنند. یکم ، داستانها و نوولهای آغازین؛ دوم، رمان های جنجال برانگیز؛ سوم، داستانها و سفرنامه های جوانان؛ چهارم، آثار سمبلیک و استعاره ای پایانی. او آثار پایانی خود را اتوبیوگرافیک و ادامه مرحله استعاره ای ادبیات سفرنامه ای و ماجراجویانه خود می دانست.

در نقطه عطف عبور از قرن ۱۹ به قرن بیست و بعد از شهرت عظیم ادبی کارل مای، بعضی از رسانه های غرض ورز کوشیدند تا زندگی خصوصی نویسنده را زیر ذره بین ببرند و ادعا کنند که او مادرزاد و از نظر ژنتیک آدمی است خلافکار و مجرم، چون در آثارش نیز به لاف زنی و اغراق می پردازد و جهانی رمانتیک و غیرواقعی در باره کشورهای خارجی به خورد جوانان می دهد.

قهرمانان غالب آثار کارل مای دارای صفاتی مانند غرور و جرئت و فداکاری و صداقت و وفا هستند و در لحظه مرگ به مسیحیت روی می آورند. در رمانهای پیرامون سرخ پوستان آمریکا نیز آنان در یک زندگی مسالمت آمیز و دوستی با مهاجران سفید پوست زندگی می کنند و اغلب بین شان روابط عمیق رفاقت و همبستگی و کمک متقابل وجود دارد. در آثار او طبیعت کشورهای خاورمیانه و امریکا بصورتی زیبا و رمانتیک توصیف می شود.

کارل مای در جواب منقدین اش گفته بود: “موضوع من مشکل بشریت در فرد است. انسان یک درام است و نه یک فرد مجزا. در سرزمین انسانهای نجیب و باشرف، انسان در صلح ابدی خواهد زیست و مکتب درد و رنج پایان خواهد یافت.” امروزه داستانهای مسافرتی کارل مای به کشورهای خاور میانه را موفق ترین آثار سرگرم کننده ادبیات آلمانی بشمار می آورند. در مرکز غالب داستانهایش انسانهای اخلاقی و بدون عیب قرار دارند. او خالق داستانهای سرگرم کننده، هیجان انگیز و جنجالی برای جوانان و نوجوانان است.

کارل مای در باره کوه و صحرا و کویرهای کشورهای خاورمیانه یک مجموعه اثر ۶ جلدی نوشت. بعضی از رمانهای این گونه مجموعه عنوانهای فارسی و ایرانی دارند. در بعضی دیگر از آثارش او در باره غرب و طبیعت وحشی قاره امریکا در دهه ۱۸۶۰ می نویسد. در رمان چند جلدی سرخپوستی “وینه تو” او دوستی عمیق میان یک سفید پوست مهاجر اروپایی و رئیس یک ایل سرخپوستی در امریکا را توصیف می کند. در دهه ۱۹۶۰ رمانهای رئالیستی سرخپوستان وینه تو بصورت فیلم درآمد. کارل مای خالق داستانهای روستایی نیز است. سالها رمانهایش پرفروش ترین کتابها در تاریخ ادبیات آلمان بودند. غالب رمانهای او نزد جوانان به چاپهای میلیونی رسیدند.

کارل مای سالها از نام مستعار هوهنتال استفاده کرد. او در جوانی معلم و روزنامه نگار بود. وی در کودکی تا سن ۵ سالگی کور و نابینا بود. در جوانی موقع ترک خانه برای والدینش یادداشتی از خود بجا گذاشت که در آن نوشته بود: “این قدر بر اثر کار انگشتان تان را خونین نکنید. من میروم تا کمکی بیاورم”. او بعد از این که در سال ۱۸۷۴ از زندان آزاد شد در سال ۱۸۷۵ شروع بکار نویسندگی برای یک روزنامه ولایتی رو آورد. بعد از مرگ او، بیاد و بنام اش موزه سرخ پوستان را در شرق آلمان در شهر رادبویل افتتاح کردند که مرتب مورد بازدید کودکان و بزرگسالان قرار می گیرد.

از جمله آثار او، “تا عمق اردستان”، “رمان ونی تو”، “اردستان و چینستان”، “از میان کویر”، “گنج در دریاچه نقره”، “در سرزمین گرگهای نقره ای”، “صلح روی کره زمین”، “سفر به شرق”، “مجموعه داستانهای سفرنامه ای”، “شور هند پیر” و “شیطان و ایشاروک” اند. مجموعه آثار ۷۰ جلدی او در سال ۱۹۶۱ منشر شد.

آرنو شمیت آثار نوشته شده او در طول ۶۰ سال را اوج عالی ادبیات آلمانی نامید. قهرمانان آثار او معمولا آدمهای ساده و صادق و عادلی اند که حامی تهیدستان و ناجی بیگناهان اند. محل اتفاق داستان معمولا در کشورهایی مانند ترکیه و ایران و کشورهای عربی یا در غرب قاره امریکا است. مشهورترین قهرمانان آثار او در شرق، “قره بن نامزی” و در غرب “شاترهند مشت زن پیر” نام دارند. قهرمانان آثار او معمولا خصوصیات اسطوره ای- افسانه ای دارند که به آزادی اسیرشدگان می پردازند.

رمانهای کارل مای غیر از ساختار عالی دارای هیجانات بیرونی نیز هستند گرچه افراد از نظر خصوصی به صفات سیاه و سفید یا خوب و بد تقسیم می شوند. آرنو شمیت مدعی است که غالب رمانهای او مبلغ یک ارزش مذهبی استعاره ای اند. هنر عظیم کارل مای در آنجاست که گرچه او آن زمان به خارج سفر نکرده بود ولی در داستانهایش بصورت خالق العاده ای به شرح و توصیف طبیعت و جامعه و مردم کشورهای خارجی می پردازد که خواننده و منتقدین ادبی را شگفت زده نمود. کارل مای در پایان عمر سفری به خاورمیانه و در سال ۱۹۰۸ سفری به امریکا کرد و با سرخپوستان در آنجا تماس برقرار کرد و مورد استقبال آنان قرار گرفت.