سالهاست سرکوب مضاعف بخشی از واقعیت زندگی بسیاری از مردم این کشور است: سرکوب حقوق مدنی و سرکوب زبانی و فرهنگی. مردمی که با محدودیت در حقوق و آزادیهای مدنی خود مواجهاند، بهسبب زبان و هویت فرهنگیشان نیز با حذف و تبعیض روبهرو میشوند. در چنین وضعیتی، سرکوب نه یک رخداد مقطعی، بلکه سازوکاری مستمر برای به حاشیه راندن بخشهایی از جامعه است.
این سرکوب مضاعف حاصل سیاستهایی است که سالها بر تمرکز، یکسانسازی و انکار تنوع زبانی استوار بودهاند.
حذف زبانهای مادری از عرصهی رسمی و آموزشی صرفاً یک تصمیم اداری نیست، بلکه بخشی از روندی ساختاری است که در آن گروهی از مردم نه بهعنوان انسانهایی برابر، بلکه بهعنوان «دیگری» تعریف میشوند: حاشیهای، کمسهم و محروم از حضور کامل در حیات فرهنگی و آموزشی.
در چنین شرایطی، دفاع از زبان مادری، فعالیت فرهنگی یا تلاش برای آموزش و تولید فرهنگی به این زبانها، بهجای آنکه حق تلقی شود، اغلب با محدودیت و اتهام همراه است. فعالان این زمینه بارها با اتهامهایی چون «تجزیهطلبی» یا «اقدام علیه امنیت ملی» مواجه شدهاند؛ اتهامهایی که نشاندهندهی جرمانگاری و امنیتیسازی یک حق فرهنگی و انسانی است.
سیاستهایی که به بهانهی تقویت زبان رسمی، دیگر زبانهای این سرزمین را نادیده گرفتهاند، نهتنها به تضعیف تنوع فرهنگی انجامیدهاند، بلکه کنشگران این زمینه را نیز با محدودیت، فشار و گاه تعقیب مواجه کردهاند.
با این همه، زبان در زندگی روزمره، فرهنگ، روایتها و حافظهی تاریخی مردم زنده میماند، حتی اگر از عرصههای رسمی کنار گذاشته شود.
کانون نویسندگان ایران با گرامیداشت روز جهانی زبان مادری و بر اساس بند سوم منشور خود تأکید میکند: «رشد و شکوفایی زبانهای متنوع کشور از ارکان اعتلای فرهنگی و پیوند مردم ایران است و با هرگونه تبعیض و حذف در عرصهی چاپ، نشر و پخش آثار به همهی زبانهای موجود مخالف است.»
روز جهانی زبان مادری یادآور آن است که به رسمیت شناختن تنوع زبانی نه امتیاز، بلکه شرط تحقق عدالت آموزشی و برابری است؛ حقی که با انکار، امنیتیسازی و حذف از میان نخواهد رفت.
۲ اسفند ۱۴۰۴
کانون نویسندگان ایران
