در بحبوحۀ جنگ جاری آمریکا- اسرائیل علیه ایران (از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶)، دونالد ترامپ در پست مشهور خود در «تروث سوشال» تهدید کرد: «سهشنبه روز نیروگاه و روز پل در ایران خواهد بود. همه در یک روز. چیزی شبیه آن وجود نخواهد داشت!!! تنگه لعنتی را باز کنید حرامزادههای دیوانه، وگرنه در جهنم زندگی خواهید کرد — فقط تماشا کنید! ستایش بر الله.» و در پست بعدی ساعت دقیق را اعلام کرد: «سهشنبه، ساعت ۸ شب به وقت شرقی!»
این اظهارات در حالی مطرح شد که ایران تنگه هرمز را در پاسخ به حملات اولیه مسدود کرده بود. برخلاف ادعای مشاوران ترامپ که این تأسیسات را «اهداف نظامی مشروع» میدانند، حقوقدانان بینالمللی آن را نقض فاحش کنوانسیونهای ژنو و پروتکل الحاقی اول میشمارند. سؤال محوری پژوهش حاضر: آیا اقرار عمومی ترامپ به قصد حمله به زیرساختهای حیاتی، خود به تنهایی اقرار به جنایت جنگی است؟ پاسخ مثبت است؛ زیرا تهدید علنی، سند قصد و برنامهریزی است.
تعریف جنایت جنگی و حمله به زیرساختهای حیاتی
جنایت جنگی بر اساس ماده ۸ اساسنامه رم شامل «نقض جدی قوانین و عرف جنگ» است. حمله به «اهداف غیرنظامی» یا «تأسیساتی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروریاند» (مانند نیروگاههای برق، پلها، آبشیرینکنها) در مخاصمه مسلحانه بینالمللی ممنوع است (ماده ۵۲ پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷، عرف بینالمللی).
- اصل تمایز: طرفهای درگیر باید میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند (ماده ۴۸ پروتکل الحاقی اول).
- اصل تناسب: آسیب غیرنظامی نباید «بیش از حد» نسبت به مزیت نظامی مورد انتظار باشد (ماده ۵۱(۵)(ب)).
- اصل ضرورت: حمله تنها در صورت «ضرورت نظامی مطلق» مجاز است. نیروگاههای برق ایران عمدتاً تأمینکننده برق خانوارها، بیمارستانها و تأسیسات غیرنظامیاند و نابودی آنها میلیونها نفر را به «عصر حجر» بازمیگرداند. پلها نیز عمدتاً برای حملونقل غیرنظامی استفاده میشوند. حمله به آنها بدون اثبات استفاده نظامی مستقیم، جنایت جنگی است.
تحلیل حقوقی اظهارات ترامپ: اقرار به قصد جنایت جنگی
اظهارات ترامپ حاوی سه عنصر کلیدی جنایت جنگی است:
۱. عنصر مادی (اکتوس رئوس): اعلام صریح قصد حمله به «همه» نیروگاهها و پلها (نه اهداف نظامی خاص).
۲. عنصر روانی (منس رئا): آگاهی کامل از غیرنظامی بودن اهداف («نیروگاه و پل») و پذیرش رنج گسترده («در جهنم زندگی خواهید کرد»).
۳. برنامهریزی و تحریک علنی: تهدید به «همزمان» و «در یک روز» بودن حمله، نشاندهنده سیاست دولتی است.
بر اساس اصول نورنبرگ و اساسنامه رم، «تهدید علنی به ارتکاب جنایت جنگی» میتواند به عنوان مدرک «قصد» و «برنامهریزی» تلقی شود (ماده ۲۵ اساسنامه رم). عفو بینالملل، بیش از ۱۰۰ استاد حقوق بینالملل آمریکایی (از دانشگاههای هاروارد و ییل) و کارشناسان نیویورک تایمز این تهدید را «مدرک روشن قصد ارتکاب جنایت جنگی» خواندهاند. نمایندگی ایران در سازمان ملل نیز آن را «تحریک مستقیم برای ایجاد وحشت در میان غیرنظامیان» نامیده است.
مبانی حقوقی بینالمللی و نمونههای تطبیقی
کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای ۱۹۷۷: حمله به تأسیسات انرژی و حملونقل غیرنظامی ممنوع است.
عرف بینالمللی: دادگاههای «آیسیتیوای» (دادگاه کیفری بینالمللی یوگسلاوی سابق) و «آیسیسی» (دیوان کیفری بینالمللی) در موارد سابق (مانند بمباران پلها در یوگسلاوی یا نیروگاهها در عراق) آن را جنایت جنگی دانستهاند.
نمونههای معاصر: حمله آمریکا به زیرساختهای صربستان (۱۹۹۹) با انتقادات حقوقی مواجه شد؛ اما تهدید علنی ترامپ فراتر از آن است و «اقرار» محسوب میشود. مشاوران ترامپ تلاش کردهاند با استدلال «هدف نظامی مشروع» (فلج کردن برنامه موشکی/هستهای) توجیه کنند، اما حقوقدانان تأکید دارند که «مزیت نظامی» باید «مستقیم و مشخص» باشد، نه کلی و غیرمتناسب.
واکنشهای بینالمللی و چالشهای قضایی
ایران: تهدید را «مدرک قصد جنایت جنگی» خوانده و به شورای امنیت شکایت کرده است.
کارشناسان: عفو بینالملل، گروههای حقوق بشری و اساتید آمریکایی آن را «جرم جنگی بالقوه» دانستهاند.
چالشها: ایالات متحده عضو «آیسیسی» نیست، اما اصل صلاحیت جهانی و مسئولیت فرماندهی (مسئولیت فرماندهی) میتواند ترامپ و فرماندهان را مسئول کند. سیاسی شدن موضوع و عدم عضویت قدرتها در «آیسیسی»، اجرای عدالت را دشوار میکند، اما اسناد عمومی (پست «تروث سوشال») مدرکی غیرقابل انکار است. این تهدیدها خطر «جنگ نامحدود» و بحران انسانی را افزایش میدهد.
نتیجهگیری
اقرار دونالد ترامپ به قصد حمله گسترده و همزمان به نیروگاهها و پلهای ایران، بیش از یک تهدید سیاسی است؛ آن اقراری علنی به برنامهریزی برای جنایت جنگی است. این اظهارات اصل تمایز و تناسب را نقض میکند و مسئولیت کیفری فردی (ترامپ) و دولتی (ایالات متحده) را ایجاد مینماید. شکی نیست که این اعتراف صریح حتماً در آینده در دادگاههای کیفری بینالمللی علیه او و تیم او استفاده خواهد شد. جامعه بینالمللی— از جمله دیوان کیفری بینالمللی، شورای امنیت و دولتهای ثالث— موظف است این تهدید را به عنوان سند جنایت جنگی بالقوه پیگیری کند. در نهایت، چنین اقداماتی نه تنها انسانیت را قربانی میکند، بلکه نظم حقوقی بینالمللی را به چالش میکشد. تنها با محاکمه مرتکبان میتوان از تکرار این جنایات جلوگیری کرد و صلح پایدار را تضمین نمود.
منابع
Reuters (۵ آوریل ۲۰۲۶): متن کامل پست ترامپ و تحلیل حقوقی.
New York Times (۵ آوریل ۲۰۲۶): «ترامپ از تهدید به ارتکاب جنایات جنگی لذت میبرد».
Guardian و Time: گزارشهای حقوقی در مورد حمله به زیرساختهای غیرنظامی.
عفو بینالملل و نامه ۱۰۰ استاد حقوق بینالملل.
اساسنامه رم ۱۹۹۸، کنوانسیونهای ژنو و پروتکلهای الحاقی.
واکنش نمایندگی ایران در سازمان ملل.
