به نقل از دراپ سایت ۱۳ آوریل ۲۰۲۶ Drop Site
برگردان بهفارسی: گودرز اقتداری
مذاکرات ایالات متحده و ایران در اسلام آباد، روابط پاکستان با عربستان سعودی را در کانون توجه قرار داده است.
روز شنبه، در حالی که پاکستان در میانه میانجیگری مذاکرات آتشبس دشوار بین ایالات متحده و ایران بود، عربستان سعودی ناگهان یک افشاگری انجام داد که به نظر میرسید جایگاه پاکستان به عنوان میزبان بیطرف را تضعیف میکند. وزارت دفاع عربستان سعودی در بیانیهای که در X منتشر شد، «ورود یک نیروی نظامی از جمهوری اسلامی پاکستان به پایگاه هوایی ملک عبدالعزیز در بخش شرقی» کشور را اعلام کرد و افزود که این نیرو شامل گروهی از هواپیماهای نظامی خواهد بود و «آمادگی عملیاتی بین نیروهای مسلح دو کشور» را بهبود خواهد بخشید.
این استقرارنیرو نتیجه پیمان دفاعی امضا شده سال گذشته بین ریاض و اسلام آباد است که اکنون در بحبوحه جنگ منطقهای مداوم و حملات متعدد ایران علیه اهداف نظامی و انرژی در عربستان سعودی فعال شده است.
مذاکرات آتشبس در آخر هفته در پاکستان با شکست مواجه شد و هیئت آمریکایی بدون توافق آنجا را ترک کرد. اما پاکستان از این ماجرا دور نیست؛ اسناد محرمانهای که توسط Drop Site News به دست آمده، نشان میدهد که پاکستان تا چه حد طبق پیمان متعهد است که به طور بالقوه در جنگی که سعی در میانجیگری در آن داشت، شرکت کند.
جزئیات توافق دفاعی پاکستان و عربستان سعودی هرگز علنی نشده و حتی توسط پارلمان پاکستان بررسی و تایید نشده است. این جزئیات برای اولین بار بر اساس بایگانی اسناد طبقهبندی شده در مورد این پیمان که توسط دراپ سایت به دست آمده است، در اینجا گزارش میشوند.
این خطر که خود پاکستان نیز وارد جنگ شود، زمینه مهمی برای اشتیاق رهبران پاکستان برای پایان دادن به جنگ است. پاکستان روابط خوبی با ایران و ایالات متحده دارد و به شدت به حمایت مالی عربستان سعودی متکی است. پس از انتشار خبر بازپسگیری وام از پاکستان توسط امارات متحده عربی در هفته گذشته، عربستان سعودی و قطر با ۵ میلیارد دلار برای تقویت ذخایر خارجی اسلام آباد در حالی که با پیامدهای بحران اقتصادی ناشی از جنگ دست و پنجه نرم میکند، گام برداشتند.
مذاکرات ایالات متحده و ایران در اسلام آباد، روابط پاکستان با عربستان سعودی را در کانون توجه قرار داده است.
مذاکرات در اسلام آباد
پس از هفتهها جنگ شدید، پاکستان به عنوان یک میانجی بعید برای پایان دادن به جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران ظاهر شد. پاکستان سابقه طولانی در میانجیگری در درگیریها در خاورمیانه ندارد و گرفتار درگیری خود در افغانستان است.
اما پاکستان انگیزه زیادی برای پایان دادن به این جنگ داشت. در اوایل، پاکستان تلاش کرد تا ترتیبی را ایجاد کند که بر اساس آن ایران از حمله به تأسیسات عربستان سعودی خودداری نماید. در ۳ مارس، چند روز پس از جنگ، اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، به توافق دفاعی عربستان سعودی و پاکستان اشاره کرد و اظهار داشت که موضع پاکستان را به تهران ابلاغ کرده است. دار گفت: «ما یک پیمان دفاعی با عربستان سعودی داریم و تمام جهان از آن مطلع است. من به رهبری ایران گفتم که مراقب پیمان ما با عربستان سعودی باشد.»
در ۸ آوریل، شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، اعلام کرد که اسلام آباد با موفقیت مذاکراتی را برای توقف دو هفتهای درگیریها بین طرفین انجام داده است که قرار است در کل منطقه اعمال شود و زمینه را برای مذاکرات در اسلام آباد فراهم کند تا شاید بتواند به یک توافق پایدارتر منجر گردد. او در پستی در X نوشت: «با نهایت فروتنی، خوشحالم اعلام کنم که جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، به همراه متحدانشان، با آتشبس فوری در همه جا، از جمله لبنان و جاهای دیگر، که از همین لحظه لازمالاجرا است، موافقت کردهاند.»
بعداً مشخص شد که پیام شریف احتمالاً توسط آمریکاییها بررسی شده است – اگر نگوییم نوشته شده است – . پست اولیه در X، همانطور که ویرایش تاریخچه نشان میدهد، تیتری با این عنوان داشت: «*پیشنویس – پیام نخستوزیر پاکستان درX*.» بعدا نیویورک تایمز گزارش داد که ایالات متحده این بیانیه را قبل از انتشارتایید کرده است، اگرچه کاخ سفید نوشتن آن را انکار کرد.
روز جمعه، جی. دی. ونس، معاون رئیسجمهور، استیو ویتکوف و جارد کوشنر، فرستادگان، و یک تیم فنی برای دیدار با هیئت بزرگی از دیپلماتها و کارشناسان فنی ایرانی به اسلامآباد پرواز کردند. کمی قبل از آن، عربستان سعودی، که در مورد خسارات وارده در این کشور نسبتاً سکوت کرده بود، فاش کرد که حملات به یک خط لوله حیاتی، ۱۰ درصد از ظرفیت صادرات آن را از بین برده است.
روز شنبه، ۱۱ آوریل، درست زمانی که معاون رئیس جمهور جی. دی. ونس در حال مذاکره با رهبران ایران در اسلام آباد بود، وزارت دفاع عربستان سعودی اعلام کرد که پاکستان نیروهای خود، از جمله جتهای جنگنده، را طبق پیمان دفاعی خود به عربستان سعودی اعزام کرده است.
ناظران اطلاعاتی منبع باز خاطرنشان کردند که پاکستان در واقع در طول ماههای دسامبر و ژانویه بیسروصدا در حال انجام عملیات هوایی انتقال تجهیزات نظامی بوده است. این اعلامیه که در روزی از مذاکرات مهم در اسلامآباد منتشر شد، میتواند به عنوان نوعی فشار بر ایران تلقی شود. نکته قابل توجه این است که دولت پاکستان بیانیهای در مورد استقرار این نیروها منتشر نکرد.
در حالی که مقامات پاکستانی به طور دورهای به این پیمان که از دهه ۱۹۸۰ به اشکال مختلف وجود داشته است، اشاره کردهاند، جزئیات آن تا حد زیادی مخفی مانده است. نسخه فعلی، توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک (SMDA) در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ توسط محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی و شریف، نخستوزیر پاکستان، امضا شد – اما هرگز برای تایید به پارلمان این کشور ارائه نگردیده است.
این اسناد توسط منبعی که برای به اشتراک گذاشتن اسناد طبقهبندی شده درخواست ناشناس ماندن کرد، در اختیار دراپ سایت قرار گرفت. این اسناد شامل نسخههای تاریخی این پیمان و همچنین یادداشتها و تحلیلهای داخلی پاکستان است که جزئیات نحوه بهروزرسانی این پیمان را در طول زمان نشان میدهد – که بینش مهمی در مورد موضع پاکستان در مورد جنگ جاری با ایران و همچنین خطراتی که با ادامه درگیری با آن مواجه است، ارائه میدهد.
پیمانهای تاریخی
این پیمان با یک توافق محرمانه که در ۱۴ دسامبر ۱۹۸۲ بین دو کشور امضا شد، آغاز میشود. نسخه اصلاحشده آن نیز با عنوان توافقنامه همکاری نظامی (MCA) در ۳۰ ژوئیه ۲۰۰۵ امضا شده است.
توافقنامه طبقهبندیشده سال ۲۰۰۵ – که نسخهای از آن در اختیار دراپ سایت قرار گرفته است – بیان میکند که هدف MCA «توسعه و تقویت همکاری در حوزه نظامی بین دو کشور از طریق گسترش در زمینههایی مانند آموزش، اعزام پرسنل، تولید دفاعی و انتقال فناوری، تبادل تجربه، خرید سلاح، تجهیزات، قطعات یدکی و خدمات پزشکی نظامی» است. این سند همچنین شامل مفادی است که به هر دو طرف اجازه میدهد تا این پیمان را در طول زمان اصلاح و گسترش دهند.
در حالی که توافقنامه سال ۲۰۰۵ قابل توجه بود، دامنه روابط نظامی دوجانبه را به همکاری در آموزش و اشتراکگذاری تجهیزات محدود میکرد. این توافقنامه پاکستان را ملزم به مشارکت در اقدام نظامی واقعی یا پذیرش مسئولیت دفاع از عربستان سعودی نمیکرد.
در سالهای بعد، دامنه تعهدات پاکستان به ریاض به طور قابل توجهی افزایش یافت. در آگوست ۲۰۲۱، خلاصهای از اصلاحیه جدید توافقنامه دفاعی برای دولت عمران خان، نخست وزیر وقت پاکستان ارسال شد. این اصلاحیه یک جزء جدید بسیار مهم به این پیمان اضافه کرد که عملاً برای اولین بار پاکستان را متعهد میکرد در صورت درخواست، در دفاع فیزیکی از دولت عربستان سعودی مشارکت کند.
سیاست خارجی پاکستان مدتهاست که توسط نهاد قدرتمند نظامی این کشور تعیین میشود، نهادی که به عنوان تعیینکننده سرنوشت سیاستمداران پاکستانی عمل میکند و برای دههها خارج از حوزه نهادهای دموکراتیک ضعیف این کشور، توافقات و دیپلماسی مخفیانه انجام داده است.
اما تقریباً یک سال، اصلاحیه پیمان ۲۰۰۵ روی میز عمران خان بود. شرح تعهدات پاکستان همچنین این سوال را که آیا تهدیدی که قرار است به درخواست دولت عربستان با آن مقابله شود، خارجی است یا داخلی، مبهم باقی گذاشت. به گفته دو مقام سابق که برای بحث در مورد اطلاعات حساس، نخواستند نامشان فاش شود، خان از امضای توافقنامهای که ارتش پاکستان را ملزم به شرکت در یک جنگ خارجی میکرد، نگران بود.
در این اصلاحیه آمده است: «طرف دوم [پاکستان] موظف است بنا به درخواست طرف اول، نیروهای خود را به پادشاهی عربستان سعودی اعزام کند تا از نیروهای مسلح طرف اول در مقابله با هرگونه تهدیدی که امنیت، ایمنی، حاکمیت، تمامیت ارضی و منافع آن را تحت تأثیر قرار میدهد، حمایت کند. پروتکلی بین دو طرف امضا و به این توافقنامه پیوست خواهد شد تا جزئیات چنین ترتیباتی را روشن کند.»
در حالی که متن این سند تعهدات گستردهای را به پاکستان تحمیل میکرد، عربستان سعودی را به هیچ حمایت متقابل خاصی متعهد نمینماید. در عوض، عربستان سعودی در طول سالها از اقتصاد ناپایدار پاکستان حمایت مالی کرده است. پادشاهی سعودی در حال حاضر بیش از ۵ میلیارد دلار سپرده در بانک دولتی پاکستان دارد که به صورت دورهای به گردش در میآید.
بین اوت ۲۰۲۱ و آوریل ۲۰۲۲، مفسران همسو با ارتش پاکستان به طور مداوم دولت را در مورد سیاستش در قبال ریاض تحت فشار قرار دادند – و ادعا کردند که خان، که همچنان از امضای این توافقنامه طفره رفته است، در حال تخریب رابطه کشور با عربستان سعودی است.
نجم ستی، منتقد برجسته خان، در همان زمان در سرمقالهای نوشت: «ژنرال قمر جاوید باجوا سفرهای بیشماری به عربستان سعودی داشته است تا دلخوری محمد بن سلمان، ولیعهد، را به خاطر تخلفات عمران خان آرام کند.» تخلفات ادعایی شامل «تلاش برای ایجاد یک بلوک رقیب متشکل از پاکستان، ترکیه و مالزی» علیه سازمان کنفرانس اسلامی (OIC) به رهبری عربستان سعودی و «پوشیدن ردای میانجیگری بین عربستان سعودی و ایران بدون رضایت محمد بن سلمان» بود.
در آوریل ۲۰۲۲، خان در یک کودتای نظامی نه چندان آشکار از دولت برکنار شد. این تفاهمنامه در نهایت در فوریه ۲۰۲۴ توسط دولت موقت تحت حمایت ارتش که پس از زندانی کردن خان و ممنوعیت حزب سیاسی او به قدرت رسید، امضا شد.
این اصلاحیه به سرعت توسط کابینه موقت فدرال که توسط عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، منصوب شده بود تصویب گردید. با این حال، اسناد نشان میدهد که لحن اصلاحیه جدید که تعهدات پاکستان به ریاض را گسترش میدهد، پس از امضای آن، در داخل نهاد نظامی به شدت مورد بحث قرار گرفته است. این اصلاحیه یک طرفه بود، برخی نگران بودند و پاکستان را ملزم به دفاع از عربستان سعودی میکرد، بدون اینکه تعهد متقابلی را بر ریاض تحمیل کند.
ارزیابیها همچنین نشان میدهد که این اصلاحیه به وضوح بین نیروهای متعارف و هستهای تمایز قائل نشده است. اسناد نشان میدهد که ارتش پاکستان فقط به تعهد نیروهای متعارف به هرگونه معامله با عربستان سعودی علاقهمند بود و به دنبال مستثنی کردن صریح توانایی هستهای از این تعهد بود.
بحثهای داخلی همچنین اشاره کردند که تهدیدات علیه حاکمیت و منافع عربستان سعودی ممکن است محدود به خاک عربستان سعودی نباشد و میتواند مستلزم اقدام نظامی در خارج از عربستان سعودی شود. در نتیجه طرف پاکستانی متعاقباً تلاش کرد تا دامنه تعهدات خود را نسبت به خاک عربستان سعودی محدود کند.
بسیاری از این نگرانیها سرانجام در توافقنامه همکاری نظامی (SMDA) سال ۲۰۲۵ که ماهها قبل از جنگ ایران امضا شد، مورد توجه قرار گرفت. اگرچه به نظر میرسید که عامل اصلی این توافقنامه، حمله اسرائیل به قطر در سال گذشته باشد، اما همیشه مشخص بود که این توافقنامه – مانند تمام همکاریهای پاکستان و عربستان از دهه ۱۹۸۰ – متوجه ایران است. توافقنامه همکاری نظامی (SMDA) بخشی از اسناد فاش شده نیست. اما افشاگریهای عمومی از سوی پاکستان نشان میدهد که این توافقنامه جدید، بهروزرسانی توافقنامه همکاری نظامی قدیمی است؛ شامل تغییر نام توافقنامه در حالی که اصلاحات اضافی در روابط امنیتی را نیز دربر میگیرد.
دور زدن پارلمان
طبق بیانیه مطبوعاتی مشترک عربستان و پاکستان که توافقنامه همکاری نظامی (SMDA) سال ۲۰۲۵ را اعلام کرد، «این توافقنامه بیان میکند که هرگونه تجاوز به هر یک از دو کشور، تجاوز به هر دو کشور تلقی خواهد شد.»
با این حال، شرایطی که ممکن است چنین اقدام متقابلی را برانگیزد، هنوز مشخص نیست. عربستان سعودی ظرفیت محدودی برای ارائه کمک نظامی به پاکستان در یک درگیری دارد. رقیب استراتژیک اصلی اسلام آباد، هند است که از روابط سیاسی و اقتصادی نزدیکی با ریاض برخوردار است. پاکستان همچنین در حال حاضر درگیر جنگ مرزی شدیدی با افغانستان است که عربستان سعودی در آن هیچ کمک مادی ارائه نکرده است.
نکته قابل ذکر آنست که با وجود توافقات خصوصی متعدد، پاکستان و عربستان سعودی سابقه دشواری در اجرای همکاریهای امنیتی معنادار داشتهاند.
در اوایل سال ۲۰۱۵، عربستان سعودی یک ائتلاف نظامی برای مداخله در جنگ داخلی یمن تشکیل داد و جنبش انصارالله را هدف قرار داد که از پایگاههای شمالی خود به سمت جنوب پیشروی کرده و دولت به رسمیت شناخته شده بینالمللی را از صنعا، پایتخت، بیرون رانده بود. در آن زمان، ریاض از پاکستان خواست تا کشتیهای جنگی، هواپیماها و نیروهای زمینی خود را برای کمک به مبارزه با این گروه اعزام کند. این درخواست ریشه در دههها حمایت مالی و این فرض داشت که امضای توافقنامه همکاری چندجانبه سال ۲۰۰۵ چنین همکاری را ممکن میسازد.
با این حال، در غیاب یک چارچوب دوجانبه روشن، و عدم تمایل به درگیر کردن کشور در یک جنگ داخلی فزاینده و زشت در یمن، نواز شریف، نخست وزیر وقت، این موضوع را به پارلمان پاکستان ارجاع داد. در آوریل ۲۰۱۵، در نمایشی نادر از اجماع دموکراتیک بین احزاب، مجلس ملی پاکستان قطعنامهای را تصویب کرد که مشارکت نظامی در جنگ یمن را رد میکرد و خواستار بیطرفی برای ایجاد نقش میانجیگری شد. این رأیگیری برای ریاض شرمآور و برای روابط عربستان و پاکستان شوکآور بود.
جنگ با ایران بار دیگر این سوال را مطرح کرده است که آیا و چگونه میتوان این توافق را اجرا کرد. نسخه فعلی پیمان دفاعی امضا شده در سال ۲۰۲۵ از قبل زیر سوال رفته است، زیرا پاکستان از درگیر شدن در یک رویارویی نظامی با ایران که در حال حاضر از حمایت گستردهای در بین مردم پاکستان برخوردار است، بیزار بوده است.
منبعی که با تصمیمگیریهای نظامی پاکستان آشنا توصیف شده است، در مقالهای در مورد تلاشهای میانجیگری پاکستان در ۲۸ مارس به فایننشال تایمز گفت: «پیمان عربستان سعودی برای ما به یک مشکل تبدیل میشود.» این اظهارات همچنین آنچه پاکستان انتظار داشت از این توافق به دست آورد را روشن میکند: «قرار بود پول نقد برای بازدارندگی باشد. اما ما هیچ سرمایهگذاری جدیدی از عربستان سعودی دریافت نکردیم و بازدارندگی شکست خورد.»
ایران حملات متعددی را علیه نیروهای آمریکایی مستقر در تأسیسات نظامی عربستان سعودی که در حملات علیه تهران کمک میکردند، انجام داده است. در ۶ آوریل، در تلافی حملات اسرائیل به زیرساختهای انرژی خود، ایران همچنین مجتمع پتروشیمی جبیل عربستان سعودی – یکی از بزرگترین مجتمعهای صنعتی جهان و طبق برخی گزارشها، مسئول ۷ درصد از تولید ناخالص داخلی عربستان سعودی – را بمباران کرد.
در حال حاضر، استقرار محدود نیروهای پاکستانی در پادشاهی سعودی تا حد زیادی نمادین باقی مانده و بعید است که تأثیر فوری بر کل جنگ داشته باشد. یک کارشناس نظامی پاکستانی که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت که استقرار در خاک عربستان سعودی در سناریوی فعلی کاربرد محدودی دارد. ایران در حال انجام حمله زمینی به شبه جزیره عربستان نیست و انتظار نمیرود که انجام دهد. حمایت پاکستان از دفاع موشکی و پهپادی نیز چیز زیادی به حمایت دفاعی ارائه شده توسط ایالات متحده که ریاض در حال حاضر از آن برخوردار است، اضافه نخواهد کرد.
طبق شرایط فعلی توافق، که کاملاً دفاعی است، عربستان سعودی نمیتواند از پاکستان بخواهد که حتی از خاک عربستان به ایران حمله متقابل کند. حملهای که از خاک پاکستان انجام شود نیز بعید به نظر میرسد و احتمالاً خارج از محدوده SMDA خواهد بود.
حتی یک درگیری محدود با ایران از نظر سیاسی در داخل پاکستان رادیواکتیو خواهد بود. این امر پاکستان را در کنار ائتلاف به رهبری اسرائیل قرار میدهد – وفاداریای که برای بسیاری از پاکستانیها غیرقابل قبول خواهد بود. و همچنین یک کابوس استراتژیک برای کشوری خواهد شد که در حال حاضر با دو کشور متخاصم دیگر در مرز خود روبرو است و در صورت وخامت روابط با تهران، برایش خطر محاصره کامل را به همراه خواهد داشت.
پاکستان جمعیت شیعه زیادی دارد که به عنوان پلی قوی بین اسلام آباد و تهران عمل میکند و این درگیری تنشهایی را با دولت ایجاد کرده است. در اواخر ماه مارس، در دیداری با روحانیون برجسته شیعه که نگرانی خود را در مورد جنگ ابراز کرده بودند، عاصم منیر، فرمانده ارتش، به حاضران گفت: «اگر ایران را دوست دارید، به ایران بروید.» سید احمد اقبال رضوی، معاون رئیس جنبش اتحاد مسلمانان، نهادی فراگیر برای احزاب شیعه، در بیانیهای ضبطشده پاسخ داد: «ما با جسارت به اظهارات فرمانده ارتش پاسخ میدهیم: ما کشورمان را دوست داریم، اما این جنگ بین حق و باطل است. ما در کنار حق، در کنار ایران، ایستادهایم.»
با این اوصاف، تعهد مداوم اسلامآباد به ایفای نقش صلحآفرین، به عنوان تلاشی برای جلوگیری از یک فاجعه استراتژیک که میتواند منافع خود را در بر بگیرد، منطقی به نظر میرسد. محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، روز پس از شکست مذاکرات، در بیانیهای ابراز امیدواری کرد که پاکستان همچنان راهی برای پر کردن شکاف بین واشنگتن و تهران پیدا کند. دار گفت: «ضروری است که طرفین به تعهد خود به آتشبس ادامه دهند. پاکستان نقش خود را برای تسهیل تعامل و گفتگو بین ایران و ایالات متحده ایفا کرده و در روزهای آینده نیز دنبال خواهد کرد.»
*****
تصویر شاخص: جی دی ونس، معاون رئیس جمهور، پس از ورود به اسلام آباد، پاکستان برای مذاکره با مقامات ایرانی، به همراه فیلد مارشال پاکستانی، عاصم منیر (چپ)، و محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه، قدم میزند. عکس از ژاکلین مارتین – Pool/Getty Images.
