|
Getting your Trinity Audio player ready...
|
کاوه مدنی، پژوهشگر و متخصص ایرانی حوزه آب و محیط‌زیست، در ۴۴سالگی جایزه آب استکهلم ۲۰۲۶ را دریافت کرد؛ جایزه‌ای که از معتبرترین جوایز جهانی در حوزه آب است و گاه از آن با عنوان «نوبل آب» یاد می‌شود. کمیته جایزه، از جمله، به ترکیب پژوهش‌های علمی او با سیاست‌گذاری، دیپلماسی و ارتباطات جهانی و نیز فعالیت‌هایش در شرایط «خطر شخصی و پیچیدگی‌های سیاسی» اشاره کرده است.
اما شاید اهمیت این جایزه برای ایرانیان فقط در اعتبار علمی آن نباشد. پشت این جایزه، داستان دانشمندی قرار دارد که زمانی تصمیم گرفت به کشورش بازگردد و دانش و تجربه خود را در اختیار ایران بگذارد؛ اما به‌جای آنکه فرصت بیشتری برای کار و خدمت پیدا کند، با بازداشت، بازجویی و فشارهای امنیتی روبه‌رو شد.
مدنی در سال ۱۳۹۶ به ایران بازگشت و در سازمان حفاظت محیط‌زیست مسئولیت گرفت. در جریان برخورد امنیتی با فعالان محیط‌زیست، او نیز بازداشت و بارها بازجویی شد و با اتهام‌هایی از جمله جاسوسی و خرابکاری مواجه شد؛ اتهام‌هایی که خود آنها را رد کرد. در نهایت، در سال ۱۳۹۷ از مسئولیت خود کناره‌گیری کرد و ایران را ترک کرد.
امروز، همان دانشمندی که در کشور خود با سوءظن امنیتی روبه‌رو شده بود، در سوئد و در حضور پادشاه این کشور یکی از معتبرترین جوایز جهانی حوزه آب را دریافت کرد. حتی در انگیزه رسمی اهدای جایزه نیز به فعالیت او در شرایط «خطر شخصی و پیچیدگی‌های سیاسی» اشاره شده است.
این تضاد، بیش از یک اتفاق شخصی است. پرسشی جدی درباره رابطه ایران با سرمایه‌های انسانی و علمی خود پیش روی ما می‌گذارد: چرا کشوری که با بحران آب دست‌وپنجه نرم می‌کند، نمی‌تواند از دانش متخصصانی مانند کاوه مدنی بهره بگیرد؟
مسئله تنها به گذشته هم مربوط نیست. امروز نیز بسیاری از متخصصان و پژوهشگران ایرانی برای ادامه فعالیت علمی و حرفه‌ای خود راه مهاجرت را در پیش می‌گیرند و فعالان محیط‌زیست همچنان با فشار، بازداشت و زندان مواجه‌اند. تجربه مدنی نیز در بستر برخورد گسترده‌تر امنیتی با فعالان محیط‌زیست شکل گرفت؛ دوره‌ای که شماری از فعالان بازداشت شدند و اتهام‌های امنیتی، از جمله جاسوسی، علیه برخی از آنان مطرح شد.
در چنین شرایطی، دریافت جایزه آب استکهلم معنای دیگری پیدا می‌کند. این جایزه فقط تقدیر از یک پژوهشگر موفق نیست؛ یادآور ارزش سرمایه‌ای است که ایران در اختیار داشته و دارد، اما بارها نتوانسته از آن به‌درستی استفاده کند.
مدنی نیز پس از دریافت جایزه، از ایران فاصله نگرفته است. او درباره کشورش همچنان سخن می‌گوید و تأکید دارد که ایران وطن اوست. با وجود مسئولیت علمی در سطح جهانی، بحران آب ایران همچنان یکی از دغدغه‌های اوست و آمادگی خود را برای کمک به کشور، در صورت وجود «گوش شنوا»، بیان کرده است.
هشدارهای او درباره آب ایران نیز جدی است. مدنی از مفهوم «ورشکستگی آبی» سخن می‌گوید؛ وضعیتی که در آن برداشت و مصرف آب برای مدت طولانی از ظرفیت طبیعی منابع فراتر رفته و بخشی از خسارت‌ها دیگر به‌آسانی قابل جبران نیست. از نگاه او، بارندگی‌های مقطعی نباید این تصور را ایجاد کنند که بحران آب پایان یافته است. مسئله آب، مشکلی ساختاری و مرتبط با شیوه حکمرانی، تصمیم‌گیری و مدیریت منابع است.
این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که ایران هم‌زمان با بحران‌های اقتصادی و اجتماعی و پیامدهای جنگ روبه‌روست. در چنین شرایطی، محیط‌زیست معمولاً در فهرست اولویت‌ها به حاشیه رانده می‌شود؛ در حالی که خسارت‌های زیست‌محیطی می‌توانند برای دهه‌ها و حتی نسل‌ها باقی بمانند.
شاید به همین دلیل است که موفقیت کاوه مدنی برای مردم ایران تنها یک خبر علمی خوشحال‌کننده نیست. در روزهایی که جنگ، بحران‌های اقتصادی و نگرانی از آینده بخش بزرگی از زندگی مردم را تحت تأثیر قرار داده است، درخشش یک دانشمند ایرانی در بالاترین سطح جهانی می‌تواند یادآور این واقعیت باشد که ایران همچنان از سرمایه انسانی ارزشمندی برخوردار است.
جایزه آب استکهلم را باید به کاوه مدنی، خانواده او، جامعه علمی و مردم ایران تبریک گفت؛ اما این تبریک نباید ما را از پرسش اصلی دور کند.
اگر جهان دانش و توانایی یک ایرانی را تا این اندازه ارزشمند می‌داند، چرا ایران همچنان شاهد خروج نخبگان خود و زندانی شدن فعالان و متخصصانی است که برای حفظ محیط‌زیست و آینده کشور تلاش می‌کنند؟
شاید داستان کاوه مدنی بیش از آنکه داستان یک جایزه باشد، داستان فرصتی باشد که نباید دوباره از دست برود؛ فرصتی برای اینکه علم و تخصص از نگاه امنیتی رها شود و سرمایه‌های انسانی ایران، چه در داخل و چه در خارج از کشور، بتوانند در حل مشکلات واقعی مردم و کشور نقش داشته باشند
منابع
- Global water governance pioneer Professor Kaveh Madani receives the 2026 Stockholm Water Prize | SIWI – Leading expert in water governance
- Global water governance pioneer Professor Kaveh Madani receives the 2026 Stockholm Water Prize – SWF – Stockholm Water Foundation
- Professor Kaveh Madani Named 2026 Stockholm Water Prize Laureate for Advancing Water Science, Policy, Diplomacy and Public Engagement | United Nations University
- کاوه مدنی، پژوهشگر ایرانی، به ریاست اندیشکده آب سازمان ملل منصوب شد
- کاوه مدنی «نوبل آب» را از پادشاه سوئد دریافت کرد
- ‘They called me a water terrorist’: exiled Iranian scientist wins global prize | Water | The Guardian
- Iranian Hardliners Continue Attacks on Former Environmental Official Kaveh Madani – Center for Human Rights in Iran
- گفت‌وگوی اعتماد با کاوه مدنی بعد از بردن جایزه نوبل آب: دوست دارم به ایران کمک کنم اما چگونه نمی‌دانم / کشوری که درگیر جنگ و تورم است شاید به محیط‌زیست فکر نکند
