نقش بریکس در جهان جنوب را نمی توان نادیده گرفت!

گسترش دستور کار بریکس نشان دهنده تشنگی برای مقابله با کاستی های جدی نظم جهانی به رهبری ایالات متحده است.

این مقاله بقلم سارنگ شیدور[ii] در مجله نیشن The Nation یک نشریه چپ آمریکا در آستانه گشایش همایش رهبران بریکس در آفریای جنوبی منتشر شده است.[i]

در ۲۲ آگوست، آفریقای جنوبی میزبان اجلاس بعدی بریکس خواهد بود که رهبران برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی را در آن گرد هم می‌آورد. اما زمینه دیگر برای این نشست، برجستگی فزاینده جنوب جهانی است که به شدت با واکنش های متفاوت در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین به جنگ اوکراین آشکار شد.

شکست های متعدد نظم جهانی به رهبری ایالات متحده در حمایت اساسی از دو نیاز اصلی کشورهای جهانی جنوب – توسعه اقتصادی و حفظ حاکمیت ملی – باعث ایجاد تقاضا برای ساختارهای جایگزین برای نظم بخشیدن به جهان شده است. بریکس و سازمان همکاری شانگهای (SCO) دو پاسخ اصلی به این شکست ها هستند. آن‌ها شرق و جنوب را گرد هم می‌آورند که در آن واشنگتن و متحدان اصلی آن دقیقاً مورد استقبال قرار نمی‌گیرند – حتی وقتی خودشان را دعوت می‌کنند.

در مورد BRICS اغلب به یکی از دو روش زیر صحبت می شود. برخی از ناظران موضوعیت آن را رد می کنند و حتی خواستار انحلال آن هستند. برخی دیگر دیدگاهی رومانتیک نسبت به بریکس دارند که احیای روزهای طلائی همبستگی جنوب است – باندونگ در دهه ۱۹۵۰ یا نظم جدید اقتصادی بین المللی دهه ۱۹۷۰. در هیچ یک از اینها تصویر دقیقی از آنچه واقعاً اتفاق می افتد وجود ندارد.

به نظر می رسد لحظه کنونی چهار راه بعدی بریکس پس از سال های پایه ۲۰۰۹-۲۰۱۰ و ایجاد نهاد مالی توسعه آن (بانک توسعه جدید) در سال ۲۰۱۵ باشد. اول، یافتن راهی برای تجارت و سرمایه گذاری با یکدیگر از طریق دور زدن استفاده از دلار آمریکا و دوم، پذیرش کشورهای های جدید در باشگاه.

در حال توسعه متفاوت

سیستم مالی جهانی همچنان تحت سلطه دلار آمریکا و به شدت تحت تأثیر فدرال رزرو ایالات متحده است. مسلماً استفاده گسترده از دلار به کشورها امکان داد و ستد آسان‌تر را می‌دهد. اما همچنین اقتصاد آنها را در معرض نرخ بهره ایالات متحده و اقدامات حاکمیتی مانند تسهیل کمی قرار می دهد و رژیم های تحریمی سخت تحت رهبری ایالات متحده را بر آنها تحمیل می سازد. برای جنوب جهانی، مسیرهای جایگزین تامین مالی توسعه و تسویه ارزی راه‌های جذابی برای دستیابی به خودمختاری، افزایش رشد اقتصادی و حداقل تا حدی محافظت از خود در برابر فراسرزمینی بودن تحریم‌ها هستند.

دلارزدایی – حتی محدود به تجارت بین پنج کشور بریکس – یک هدف بسیار جاه طلبانه است و پیش بینی پیشرفت آن دشوار است. آمادگی لازم برای تولید چنین ارزی بسیار حیانی است. این شامل عادات هماهنگی بسیار عمیق تر توسط بانک های مرکزی کشورهای مربوطه است که هنوز وجود ندارد. اینها شامل مسائل پیچیده و ایجاد درجه ای از کنترل حاکمیت ملی بر مسائلی پولی است. موانع ژئوپلیتیکی نیز وجود دارد: هند به دلیل سنگینی نامتناسب اقتصادی خود در این گروه، نسبت به ایفای نقش مسلط چین در چنین ترتیباتی محتاط است. دهلی نو در حال حاضر عضویت در هر گونه ترتیبات ارزی جایگزین را رد کرده است. آفریقای جنوبی نیز به ویژه از حرکت در این جهت حمایت نمی کند. حداقل در حال حاضر، ایجاد جایگزین‌هایی برای تجارت دلاری بیش از آنکه یک سیاست قابل دستیابی باشد، به عنوان یک نقطه بحث باقی مانده است.

با این حال، در حالی که دلارزدایی ممکن است با واقعیت فاصله زیادی داشته باشد، بریکس در حال برداشتن گام‌های مهمی برای ایجاد جایگزین‌هایی برای موسسات مالی تحت تسلط ایالات متحده مانند بانک جهانی است. در سال ۲۰۱۵، پنج کشور عضو، بانک توسعه جدید را با تمرکز بر تامین مالی زیرساختی و توسعه پایدار تاسیس کردند. اگرچه تولید ناخالص داخلی چین بیش از دو برابر مجموع سایر ایالت های بریکس است، اما با مشارکت برابر در اداره بانک و سهم مساوی از سرمایه پذیرفته شده هر کدام ۱۰ میلیارد دلار موافقت کرد. عضویت در NDB[iii] برای همه کشورهای عضو سازمان ملل آزاد است. بنگلادش، مصر، امارات متحده عربی و اروگوئه قبلاً به عضویت آن درآمده‌اند و احتمالاً کشورهای بیشتری نیز به عضویت این اتحادیه در می‌آیند.

اگرچه دفتر مرکزی بانک در چین است، اما بانک توسعه ملی با یک موسسه چندجانبه مشابه دیگر، یعنی بانک سرمایه گذاری زیرساخت آسیایی متفاوت است. در آن موسسات چین به وضوح جایگاه سهامدار اکثریت و نقش اصلی را در اداره آنها به عهده گرفته است. هم‌چنین از طرح کمربند و جاده پکن کاملا متمایز است، که همچنان مجموعه ای از معاملات دوجانبه تامین مالی زیرساختی است که در آن چین به عنوان یگانه وام دهنده حتی تسلط بیشتری دارد.

سزان بریکس در آفریقای جنوبی(۲۲ اوت ۲۰۲۳)

گسترش یا عدم گسترش؟

با این حال، گسترش خود بریکس یک موضوع متفاوت است. سیل علاقه کشور های گلوبال جنوب برای پیوستن به این باشگاه وجود داشته است. بر اساس گزارش آفریقای جنوبی، ۲۲ ایالت برای پیوستن درخواست داده اند. حتی تعداد بیشتری نیز ابراز علاقه کرده اند. گفته می شود که این کشورها شامل الجزایر، آرژانتین، بلاروس، بولیوی، مصر، اندونزی، ایران، عربستان سعودی، امارات و غیره هستند.

چندین کشور در اوایل سال در نشست های «دوستان بریکس» در آفریقای جنوبی شرکت کردند. آفریقای جنوبی همواره بر مشارکت سایر کشورهای آفریقایی در نشست های بریکس به عنوان مدعو تاکید داشته است. تمرکز بر آفریقا امسال بیشتر به نمایش گذاشته خواهد شد.

با این حال، اختلافاتی در مورد گسترش در داخل گروه وجود دارد، به طوری که چین با حمایت روسیه، بیشترین فشار را برای گسترش آن دارد. اما هند و برزیل محتاط هستند و خواهان روند بسیار کندتری هستند که در آن توسعه به صورت مرحله‌ای و پس از اعطای یک وضعیت متوسط اتفاق می‌افتد.

همانطور که آندره پاگلیارینی اخیراً نوشته است، مقاومت برزیل در برابر توسعه ناشی از تمایل این کشور به عدم کاهش نفوذ خود در گروهی کلیدی است که در آن نفوذ عمده ای دارد. هند نیز در برخی از این نگرانی ها شریک است. به گفته یک مقام ارشد دولتی، آفریقای جنوبی مایل است پنج کشور کنونی بریکس را به عنوان اعضای اصلی حفظ کند و بیشتر بر روی فرمت بریکس پلاس تمرکز کند.

توسعه، حتی در قالب دو لایه، گام بزرگی برای BRICS خواهد بود. این نشان دهنده یک ائتلاف بزرگتر و گفتگوهای گسترده تر در مورد ایجاد مسیرهای جدید برای حل چالش های مشترک است. طبیعتاً، گروه‌بندی بزرگ‌تر، تبدیل دستور کار به اقدامات مشخص را چالش‌برانگیزتر می‌کند – یک مبادله کلاسیک بین کارایی و اندازه.

ژئوپلیتیک

این یک اشتباه است که بریکس را یک ابتکار جنوب-جنوب دانست. بلکه می توان آن را به عنوان یک گروه بندی شرق-جنوب توصیف کرد. و یک مانع بالقوه برای قوی تر شدن بریکس، شکاف بین دو غول آسیایی، هند و چین است. دهلی نو و پکن پس از درگیری در سال ۲۰۲۰ که منجر به کشته شدن حداقل یک دوجین از سربازانشان شد، در یک بن بست مسلحانه در ارتفاعات کوهستانی گرفتار شده اند که در سه سال گذشته تنها تا حدی کاهش یافته است.

با این حال، قابل توجه است که آنها اجازه نداده اند که این بی اعتمادی عمیق به طور قابل توجهی بر مشارکت و گفتگوهای آنها در برنامه ها و فرم های بریکس تأثیر بگذارد. در واقع، هند و چین هر دو در بریکس رقابت می کنند و همچنین گفتگو می کنند. در یک سطح، هر کدام تلاش می کند تا اطمینان حاصل کند که دیگری در گروه بندی مسلط نمی شود. اما نشست‌های بریکس فرصت‌هایی را برای گفتگوی هند و چین در قالب‌های چندجانبه امن‌تر فراهم می‌کند.

برای اینکه بریکس دوام بیاورد و تأثیر فزاینده ای داشته باشد، لازم نیست اعضای اصلی آن دوستان نزدیک باشند، بلکه باید منافع مشترکی ببینند. تشکیل ائتلاف با روسیه و چین به کشورهای جنوب جهانی اهرمی در معاملات خود با غرب به رهبری ایالات متحده می دهد. همچنین به ایجاد دنیای چندقطبی‌تر کمک می‌کند که از دیرباز هدف قدرت‌های میانی جنوب بوده است.

اما برزیل، هند و آفریقای جنوبی برای انتقال این پیام که برجام با ایالات متحده خصمانه نیست، تلاش می کنند. من فکر نمی‌کنم که ما بریکس را طرفدار روسیه یا ضدغرب بدانیم. من فکر می کنم که این بسیار اشتباه است. لولا برزیل از حمایت دولت بایدن در تقویت دموکراسی در داخل بسیار قدردانی کرده است. هند، البته، در رابطه با ژئوپلیتیک آسیا و روابط اقتصادی و مردمی، شریک نزدیک ایالات متحده است.

بنابراین، این تمایز ظریف اما واقعی شرق-جنوب در بریکس است. در حالی که روسیه و چین در یک رقابت شدید نظامی و اقتصادی با ایالات متحده محبوس شده‌اند، کشورهای جنوب جهانی در بریکس، این گروه‌بندی را راهی مکمل برای ایجاد ساختارهای موازی قدرت و نفوذ در جهانی می‌دانند که در آن واشنگتن اغلب عاملی ناامیدکننده بوده است که گاهی اوقات بصورت یک مانع بزرگ برای برخی از منافع اصلی عمل کرده است. یک ائتلاف مبتنی بر موضوع با “شرق جهانی” یک راه منطقی برای جنوب است.

این در مورد هند، شاید نزدیکترین دوست واشنگتن در بریکس نیز صادق است. هند اغلب به دلیل یک سیستم اقتصادی جهانی که در رابطه با تامین مالی توسعه عادلانه منابع برای حفظ محیط زیست ضعیف به نظر می‌رسد، ناتوان است. و این به غیر از دخالت‌های گاه‌به‌گاه ایالات متحده است که هند آن‌ها را مسائل حاکمیتی سیاست داخلی خود می‌پندارند. مضاف بر آن پیامدهای تحریم های ایالات متحده حتی دهلی نو را در امان نمی گذارد. این همسویی نهایی و اکراهی هند با آمریکا در همراهی با تحریم‌های سخت واشنگتن علیه ایران در دوره پرزیدنت ترامپ نشان داده شد. دهلی نو اما همانطوریکه می‌دانیم از پیوستن به رژیم تحریم های تحت رهبری ایالات متحده علیه مسکو خودداری کرده است و در واقع خرید نفت خود از روسیه را به شدت افزایش داده است.

فشارها برای کشورهای جنوب جهانی که خیلی به مسکو و پکن نزدیک نشوند همیشه وجود دارد. اتهامات ارسال تسلیحات به روسیه از آفریقای جنوبی نمونه خوبی از تمایل واشنگتن برای برخورد شدید با کشورهای غیرمتعهد است که به نظر می رسد بیش از حد با رقبای او همسو می شوند.

اشتیاق برای پیداکردن جایگزین;

لولا دا سیلوا رییس جمهور چپ برزیل برای نخستین بار در همایش سران بریکس شرکت میکند.

بریکس تنها گروهی نیست که از این همکاری شرق و جنوب به وجود آمده است. سازمان همکاری شانگهای (SCO) یکی دیگر از این موارد است. بر خلاف بریکس که در سه قاره سرچشمه گرفت، هسته سازمان همکاری شانگهای در قلب اوراسیا با کشورهای «پنجِ شانگهای» چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان قرار دارد. بریکس گروهی بود که بیشتر بر توسعه اقتصادی تمرکز داشت. در حالی که سازمان همکاری شانگهای دستور کار گسترده تری را در پیش گرفته است، تمرکز آن بر امنیت و حاکمیت دولتی ملی منطقه ای است. سازمان همکاری شانگهای چند سالی است که در حالت توسعه قرار دارد – هند، پاکستان و ایران به آن افزوده شده اند. چندین کشور دیگر نیز در حال پیوستن هستند

کشورهای جنوب جهانی، بریکس و سازمان همکاری شانگهای را جذاب می‌دانند، زیرا تشنه ساختارهای جایگزین برای دستیابی به اساسی‌ترین اهداف خود به‌عنوان دولت‌ها و جوامع وجود دارد – کم کردن فاصله اقتصادی با دولت‌های ثروتمند و حفاظت از هنجارهای قدیمی‌تر حاکمیت ملی، که در دوران پس از جنگ سرد ایالات متحده با آن اغلب با تحقیر برخورد می کند. برنامه های غربی ترویج دموکراسی و حقوق بشر – اما به ویژه کاربرد آشکارا ناسازگار و اغلب خودخواهانه آنها – از سوی بسیاری از کشورهای جنوب جهانی به شمول کشورهای غیر یا نیمه دموکراتیک به عنوان تهدید تلقی می شوند. درگیر شدن با چین و روسیه، دو کشور اتوکراتیک که تمایل کمی به این قوانین نشان می دهند، سپری را در برابر نفوذ این هنجارها، سوء استفاده از آنها و تهدیدهای قابل تصور آنها برای ثبات رژیم‌ها در جنوب فراهم می کند.

احساسات زیادی در پایتخت‌های غربی وجود دارد که اهمیت سازمان‌هایی مانند بریکس و آنچه را که نمایندگی می‌کنند نادیده می‌گیرد. منتقدان درست می‌گویند که تا کنون تأثیر آنها بیشتر نمادین بوده است تا محتوایی. اما اشتباه است که آنها را صرفاً به عنوان بازارمکاره ای برای گفتگو ببینیم. اکثر کشورهای جنوب جهانی در حالی که خواهان روابط قوی با ایالات متحده هستند، همچنین به دنبال مسیرهایی هستند که مقاومت دربرابر نظم جهانی تک قطبی را گسترش دهد، رفاه و امنیت زیست محیطی در این کشور ها را افزایش دهد و ثبات رژیم های موجود را در برابر فشارها و وسوسه های غرب برای تغییر رژیم تضمین کند. چه واشنگتن بخواهد یا نه این تلاش و جستجو ادامه خواهد داشت.

[i] https://www.thenation.com/article/world/the-global-souths-brics-play-should-not-be-dismissed/

[ii] سارنگ شیدور مدیر برنامه جهانی جنوب در مؤسسه کوئینسی و عضو وابسته هیئت علمی در دانشگاه جورج واشنگتن است که در آنجا کلاسی در مورد ژئوپلیتیک تغییرات آب و هوایی تدریس می کند. حوزه های تمرکز او ریسک ژئوپلیتیک، استراتژی کلان، و امنیت محیط زیست، با تاکید ویژه بر آسیا و جنوب جهانی است.

[iii] New Development Bank(NDP)

چاپ متن