ایران، دولت روحانی و پیچیدگی حوادث خونین سوریه

وضعیت کنونی سوریه
وضعیت امروز سوریه، فارغ از این که واقعاً کدام یک از طرف های درگیری از سلاح شیمیایی استفاده کرده اند، وضعیتی پیچیده و دشواری است. تلاش های جامعه جهانی در دو سال گذشته نتوانسته به بحران سوریه خاتمه دهد. ده ها جلسه برای گفتگو و مذاکراه پیرامون بحران سوریه برگزار شده است و به نظر می آید اگر تدابیری مشترک و ضروری در این عرصه اتخاذ نشود، می تواند حل مسأله سوریه را سخت تر و پیچیده تر از گذشته کند. بنابر این توجه به مسئله سوریه، برای یافتن راه حل های سیاسی صلح آمیز و مسالمت آمیز از طریق گفتگوها و مذاکرات بین المللی با حضور همه طرف های درگیر در سوریه، بیشتر از هرگونه اقدام نظامی، می تواند در این کشور و در منطقه ای که در آن قرار دارد سازنده و پاسخ گو باشد. 

وضعیت سوریه و پروتکل های مربوط به سلاح های شیمیائی
دولت سوریه در سال ۱۹۶۸ پروتکل ۱۹۲۵ ژنو را که مربوط به سلاح های شیمیایی می شود، تصویب کرد. اما در ادامه، این کشور به عضویت کنوانسیون ۱۹۹۳ پاریس که به منع سلاح های شیمیایی مربوط می شود ملحق نشد. در پروتکل ۱۹۲۵ ژنو، فقط به کارگیری سلاح های شیمیائی تحت عنوان گازهای خفه کننده، مسموم کننده و امثال آن منع شده است، در صورتی که کنوانسیون ۱۹۹۳هر گونه تولید، توسعه، انباشت و به کارگیری این سلاح ها، منع شده اند و از دولت ها می خواهد قوانین کیفری مناسب را برای مقابله با سلاح شیمیایی ایجاد و یا تصویب کنند. در ضمن کنوانسیون مذکور با پیش بینی تأسیس سازمان بین المللی منع سلاح های شیمیایی، مکانیزمی که در پروتکل ۱۹۲۵ به آن توجه داده نشده است را طراحی کرده است. این واقعیتی است که به کارگیری سلاح های شیمیائی در حقوق بین الملل به طور مطلق منع شده است. منع مطلق آن ها در همه وضعیت ها از جمله درگیری مسلحانه اعمال می شود و به عنوان یک هنجار حقوق بین الملل، برای دولت سوریه و حتی اپوزیسیون مسلح آن الزام آور است، حتی اگر دولت عضو کنوانسیون ۱۹۹۳ مربوط به سلاح های شیمیائی نباشد. هر چند که در روزهای گذشته سوریه تقاضای عضویت در کنوانسیون ۱۹۹۳ را کرده است.

دخالت نظامی امریکا در بحران سوریه
بسیاری از موضع گیری ها و نقل و انتقالات نظامی ناوگان های امریکائی نشان از این واقعیت دارد که آمریکا و فرانسه با کمک برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس در راستای دخالت یک جانبه یا چند جانبه نظامی به سوریه، بدون توجه به مصوبات سازمان ملل متحد گام بر می دارند. ولی مخالفت گسترده افکار عمومی، که نظرسنجی های مختلف موید آن است، تجربه جنگ در کشورهای عراق، افغانستان، لیبی و خود سوریه و همچنین پذیرش خلع سلاح شیمیائی توسط دولت سوریه و مخالفت شدید روسیه و چین باعث تعلیق حمله نظامی خارجی به این کشور شده است. در چنین وضعیتی بسیاری از کشورها به درستی اذعان می کنند که انجام یک اقدام نظامی بدون تائید شورای امنیت سازمان ملل متحد، می تواند اعتبار این نهاد بین المللی و جهانی و قوانین پذیرفته شده را تضعیف نماید. اما متاسفانه تاکنون دخالت های گروه ها و کشورهای مختلف در تشدید بحران این کشور از یک سو و ضعف سازمان ملل متحد و شورای امنیت از سوی دیگر مانع از آن شده که راه حلی برای این منازعه خونین و غیر انسانی پیدا شود.

راه حل سیاسی به جای گزینه نظامی
تجربه فاجعه بار جنگ های روی داده در منطقه نشان گر این واقعیت تلخ است که حل بحران سوریه به امنیت منطقه ای و در صورت تداوم به امنیت جهانی مرتبط است، و می بایست از طریق سیاسی و صلح آمیز توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد در چارچوب حقوق بین الملل موجود انجام گیرد. اینک که بسیاری از کشورها، نهادهای بین المللی و اتحادهای منطقه ای و قاره ای خواهان نقش بازی کردن دبیرکل سازمان ملل متحد برای حل بحران سوریه شده اند امکان کامیابی سازمان ملل در یافتن یک راه حل صلح آمیز افزایش یافته است.

فعالیت دبیرکل سازمان ملل در بحران سوریه
دولت اوباما اعلام کرد که به دلیل گذشتن سوریه از خط “قرمز”، برای “تنبیه” دولت اسد متوسل به گزینه نظامی خواهد شد. البته او تاکید کرد که به دلیل عدم وجود آلترناتیو قابل اعتماد به دنبال سرنگونی دولت سوریه نیست. اما به صورت محدود مراکز نظامی دولت و ارتش سوریه را مورد هدف نظامی خود قرار خواهد داد. در واقع اوباما به دلیل پیش روی و پیروزی های اخیر ارتش سوریه و حزب الله لبنان در عقب راندن نیروهای مخالف رژیم سوریه به دنبال برقراری نوعی موازنه نظامی در سوریه است.
بنابر این با تهدید توسل امریکا و برخی دولت ها به گزینه نظامی علیه حکومت سوریه، دبیرکل سازمان ملل از “دول عضو شورای امنیت خواست همه گزینه های سیاسی برای گرد هم آوردن دولت سوریه و مخالفانش را به پای میز مذاکره بررسی کنند و او، هیچ گونه گزینه نظامی را برای بحران سوریه مناسب نمی داند”(۱).
در همین راستا اخضر ابراهیمی، نماینده ویژه سازمان ملل متحد در مورد احتمال حمله نظامی به سوریه اظهار داشت که “حقوق بین الملل در باره این موضوع کاملاً روشن است. همه اقدامات نظامی باید تائید پیشین شورای امنیت را با خود داشته باشد”(۲). و بر لزوم اتخاذ رویکرد جدید در قبال سوریه از طرف جامعه بین المللی تاکید کرد و گفت:” دولت سوریه باید بدون پیش شرط با اقدام جامعه بین المللی در باره سلاح های شیمیائی موافقت کند”(۳).

پس از استفاده طرف های درگیر از سلاح های شیمیائی، بان کی مون دبیرکل سازمان مللطی سخنانی، با ضروری دانستن انجام تحقیقات سریع در این خصوص، بیان کرد که استفاده از سلاح های شیمیائی در سوریه یک جنایت ضد بشریت است و “استفاده از سلاح های شیمیائی در هر مکان، توسط هر شخص و در هر شرایطی نقض حقوق بین الملل است”(۴). دبیرکل سازمان ملل در ادامه تاکید کرد که هدف سازمان ملل متحد در خصوص وضعیت سوریه “دست یابی به یک آتش بس کامل، تحویل کمک های بشردوستانه و کشاندن دولت و مخالفان به پای میز مذاکره در ژنو در سریع ترین زمان ممکن”(۵)، است.
در این بین مذاکرات، گفتگوها و تهدیدات نظامی ادامه یافت و بالاخره کنفرانسی سه روزه در ژنو میان وزاری امور خارجه امریکا و روسیه برای حل بحران سوریه برگزار شد؛ و طرحی شش ماده ای برای نابودی یا انتقال تسلیحات شیمیائی سوریه تا نیمه سال ۲۰۱۴ حاصل گردید. امریکا و روسیه متعهد به از بین بردن سلاح های شیمیایی سوریه به صورت قطعی در سریع ترین زمان ممکنه می باشند. برای این کار قرار شد که گروه بازرسان ظرف دو ماه (تا نوامبر ۲۰۱۳) به کشور سوریه بروند تا بلکه بتوانند تحقیقات خود را در باره میزان تسلیحات و فهرست دولت سوریه انجام دهند.
البته تفسیرهای مختلفی میان امریکا و روسیه بر سرعدم رعایت توافق بوجود آمده توسط دولت اسد وجود دارد. وزیر امور خارجه امریکا به بند هفت از منشور سازمان ملل متحد متوسل می شود و می گوید در صورت رعایت نکردن توافق حاصل شده، گزینه نظامی می تواند اعمال شود و وزیر امور خارجه روسیه اعتقاد دارد که رسیدگی به هر گونه تخطی بشار اسد به عهده شورای امنیت سازمان ملل خواهد بود. اما با وجود تفاوت ها فعلاً کابوس جنگ موقتاً به عقب رانده شده است. البته در این بین جمهوری اسلامی با یک ابتکار می تواند از نفوذ خود بر رژیم بشار اسد استفاده کند و اسد را تا رسیدن به یک راه حل سیاسی تحت فشار قرار دهد. امروز حل بحران سوریه تا حدود زیادی به بشار اسد بستگی دارد. در واقع مذاکرات طرف های درگیر در بحران سوریه، کنار رفتن اسد، متشکل شدن اپوزیسیون دمکرات، لائیک، ملی و چپ سوریه و در آخر برگزاری انتخابات آزاد می تواند راه گشای بحران کنونی امروز سوریه باشد.

جمهوری اسلامی و بحران سوریه
تا قبل از ریاست جمهوری آقای روحانی، سقوط دولت بشار اسد برای جمهوری اسلامی به معنی از دست دادن سوریه همچون یک هم پیمان استراتژیک محسوب می شد. جمهوری اسلامی با حمایت همه جانبه از دولت اسد و تائید جنایات وی در کشتار غیر نظامیان و هم چنین اعزام نیروی مسلح به خاک سوریه عملاً نقش مخربی به عهده داشته است. در بحرانی کردن این منطقه، جمهوری اسلامی همانند عربستان، قطر و ترکیه به عنوان عاملین پیچیده تر و بدتر کردن مخاصمه سوریه و تداوم کشتارها در این کشور مسئولیت مستقیم دارند. متاسفانه سیاست های غلط در دوران دولت احمدی نژاد با تائید رهبری نظام علی خامنه ای نیز در مدیریت بحران نقش منفی بسیار زیادی بازی کرده است و در عمل بحران موجود در سوریه را به میدان برد و باخت تبدیل کرده است. دولت روحانی اگر به خواهد خطراتی را که به واسطه حمایت های غیر متعارف و نامعقول حکومت از رژیم سوریه متوجه ایران است کاهش دهد بایستی تغییرات اساسی در سیاست دولت در قبال سوریه بوجود آورد.
در شرایطی که دولت حسن روحانی سیاست خارجی خود را بر مبنای “اعتدال و تنش زدایی” تعریف کرده است و تاکید داشته که “در سیاست خارجی تعامل سازنده را به عنوان نحوه ادامه کار مطرح کردم ضمن این که شیوه و منطق ما در بحث سیاست خارجی نسبت به گذشته تفاوت دارد”. در همین راستا حسن روحانی خود در دو موضع گیری در خصوص حملات شیمیایی ۳۱ مرداد در سوریه یک بار آن را محکوم کرد و هفته پیش نیز خاطرنشان کرد تهران صرفا به “مردم” سوریه کمک “نوع دوستانه” خواهد کرد. در این میان جواد ظریف وزیر خارجه نیز در کنفرانس خبری اش پس از دیدار با وزیر امور خارجه عراق در تهران در مواضعی مداراجویانه گفت: “جمهوری اسلامی به دنبال خاموش کردن صدای جنگ است نه افروختن آن” (۶). بنابر این با داشتن مواضع فوق می بایست در مقابل نیروی افراطی در بلوک قدرت ایستاد. نیروهای افراطی می خواهند پای ایران را هرچه بیشتر به جنگ سوریه بکشانند. نباید به آن ها اجازه داد که کشور ما را سوی فاجعه سوق دهند. برای حل بحران سوریه لازم است که جمهوری اسلامی ابتکارعمل را به دست به گیرد، دولت سوریه و مخالفان را به گفتگو دعوت کند، از بشار اسد بخواهد که کنار برود و به برگزاری انتخابات آزاد تن دهد. 

منابع این مقاله:

یک:

http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45684&Cr=syria&Cr1=#.UjXbidK9VIp

دو:

http://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=30953&Cr=Brahimi&Cr1=#.UjXaB9K9VIo
سه:

http://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=30953&Cr=Brahimi&Cr1=#.UjXaB9K9VIo

چهار:

http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45684&Cr=syria&Cr1=#.UjXbbtK9VIo

پنج:

http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45684&Cr=syria&Cr1=#.UjXdTNK9VIo

شش:

http://farsi.alarabiya.net/fa/iran/2013/09/08/%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%87%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA.html