رقابت دریایی – چالش گوادر و چابهار…

برگردان به فارسی: گودرز اقتداری

به نقل از FutureUAE.com[ii]

۶ ژوئن ۲۰۲۴

فاطمه امان

مقدمه: پویایی ژئوپلیتیک گوادر- چابهار

مشارکت دو قدرت جهانی در پروژه‌هایی که در فاصله نزدیک به ۱۶۰ کیلومتری یکدیگر قرار دارند، توسعه بندر گوادر در پاکستان، به مدیریت چین، و بندر چابهار در ایران، با حمایت هند مسایل ژئوپلیتیکی قابل توجهی را پیش آورده است.

این سوال مطرح می شود: آیا رقابت های پایدار بین هند و چین به این بنادر استراتژیک مهم گسترش خواهد یافت؟

در حالی که این پروژه ها دارای تاریخچه طولانی هستند، اما آنها به طور مداوم با چالش های داخلی و خارجی روبرو بوده اند. با این حال، ظرفیت هایی در این بنادر وجود دارد که اجازه میدهد به جای تشدید رقابت آنها، به عنوان مجرای همکاری بین کشورهای رقیب عمل کنند. می توان تصور کرد که هر دو کشور بتوانند با همکاری یکدیگر امنیت و چشم انداز اقتصادی منطقه را ارتقا دهند.

بندر چابهار: یک بندر استراتژیک با چالش های ویژه

توافق هند و ایران و اهداف توسعه:

در ۱۳ می، هند و ایران یک توافقنامه ده ساله با هدف توسعه و مدیریت پایانه شهید بهشتی در بندر چابهار امضا کردند. این بندر که به لحاظ استراتژیک در امتداد ساحل مکران واقع شده است، تنها ۱۶۰ کیلومتر از بندر گوادر پاکستان فاصله دارد.

یکی از اهداف چابهار ایجاد کریدوری است که هند را به آسیای مرکزی و اروپا متصل می کند و به طور بالقوه میتواند چشم انداز تجاری هند را تغییر دهد. این کریدور دارای پتانسیل سود برای کشورهایی مانند افغانستان و کشورهای مختلف آسیای مرکزی از جمله ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان که همه محصور در خشکی و فاقد تماس با دریا هستند.

پس از تکمیل، چابهار می تواند هند را با یک مسیر تجاری حیاتی به آسیای مرکزی با دور زدن پاکستان و گشودن راه های جدید برای توسعه اقتصادی، فراهم کند. ضرورت هند برای افزایش تجارت با آسیای مرکزی، به ویژه برای دسترسی به منابعی مانند گاز، نفت و اورانیوم، بر ضرورت استفاده از بنادر ایران تاکید دارد. این دسترسی برای تحقق کریدور بین‌المللی حمل و نقل شمال-جنوب (INSTC) به طول ۷۲۰۰ کیلومتر، که هند را به خلیج فارس، آسیای مرکزی، روسیه و بخش‌هایی از اروپا متصل می‌کند، حیاتی است.

تحریم های آمریکا و چشم انداز ژئوپلیتیکی:

با این حال، راه پیش روی چابهار خالی از چالش نیست. تنها یک روز پس از امضای توافقنامه بین سارباناندا سوناوال، وزیر کشتیرانی هند و مهرداد بذرپاش، وزیر توسعه شهری ایران، ایالات متحده مخالفت خود را با این توافق اعلام کرد. چشم انداز پیچیده ژئوپلیتیکی که این بنادر در آن فعالیت می کنند نیاز به ناوبری دقیق از میان این چالش ها را برجسته می سازد.

ودانت پاتل، معاون سخنگوی وزارت خارجه ایالات متحده، یادآوری کرد که تحریم های ایالات متحده علیه ایران به قوت خود باقی است. پاتل تاکید کرد: “هر نهاد و هر کسی که به معامله تجاری با ایران فکر می کند، باید از خطر بالقوه ای که او را تهدید میکند و خطر بالقوه تحریم ها آگاه باشد.[iii]”

قانون آزادی و مبارزه با گسترش سلاح های هسته ای ایران در سال ۲۰۱۲ (IFCA) که در ۲ ژانویه ۲۰۱۳ به عنوان بخشی از قانون مجوز دفاع ملی برای سال مالی ۲۰۱۳ به تصویب رسید، تحریم های گسترده ای را علیه ایران معرفی کرد[iv]. در ابتدا، هند از معافیت برخوردار شد تا به تدریج واردات نفت خود از ایران را کاهش دهد و با عنایت به  اهمیت استراتژیک این بندر برای منطقه به این کشور اجازه داده شد به توسعه چابهار ادامه دهد.

برنامه جامع اقدام مشترک ۲۰۱۵ (برجام)، توافق هسته‌ای بین ایران و قدرت‌های جهانی، منجر به برداشته شدن جزئی تحریم‌ها علیه ایران شد و راه را برای ازسرگیری برخی سرمایه‌گذاری‌های خارجی هموار کرد. ایران از این فرصت برای جذب سرمایه گذاران جدید استفاده کرد که با احتیاط فرصت ها را در بخش انرژی ایران بررسی کردند. هند نیز به عنوان شریک اصلی توسعه بندر چابهار، تجارت دوجانبه خود با ایران را افزایش داد.

توسعه پروژه ۵۰۰ میلیون دلاری چابهار شامل مولفه های مختلفی از جمله آغاز کار ترمینال شهید بهشتی پس از امضای قرارداد در سال ۲۰۱۷ بود. علاوه بر این، تلاش هایی برای تقویت ارتباط بین مناطق شمالی و جنوبی ایران انجام شد.

پروژه چابهار و روابط بین الملل

یکی از جنبه های لاینفک پروژه چابهار، ایجاد خط آهن بین چابهار و افغانستان بود. این چشم انداز در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۷ محقق شد، زمانی که هند اولین محموله گندم را از طریق چابهار به افغانستان ارسال کرد. راه‌آهن پتانسیل کاهش اتکای افغانستان به بندر کراچی پاکستان را دارد، به‌ویژه با توجه به تنش‌های متناوب بین دو کشور، که اغلب منجر به تاخیر در ارسال کالاهای افغانی در گذرگاه‌های مرزی می‌شود.

در سال ۲۰۱۸، ایالات متحده به طور یکجانبه از برجام خارج شد و تحریم ها را دوباره اعمال کرد. با وجود این، دولت ترامپ با درک اهمیت حیاتی این پروژه برای افغانستان، تصمیم گرفت به معافیت پروژه چابهار از تحریم ها ادامه دهد. با این حال، پس از خروج ایالات متحده از افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، موضع ایالات متحده تغییر کرد که ناشی از نگرانی هایی بود از اینکه پروژه چابهار می تواند به طور بالقوه به نفع رژیم طالبان تمام شود[v]. اگر اینطور باشد، ایالات متحده برای همیشه روابط خود را با افغانستان قطع می کند و طبیعتا ثروت تریلیون دلاری مواد معدنی را به طالبان و کشورهای دیگر مانند چین واگذار می کند. گمان می رود که طالبان از مواد معدنی به عنوان منبع پول نقد خود استفاده میکنند[vi].‫

ناتوانی دولت بایدن در احیای برجام، همراه با یک سری اختلافات جدید با ایران، به ویژه حمایت از روسیه در مناقشه اوکراین[vii]، باعث افزایش تحریم ها علیه ایران شده است. این تحریم‌ها که بخش‌ها و افراد مختلف را هدف گرفته، فشارها را بر اقتصاد ایران تشدید کرده است. تحریم ها خطر محدود کردن یا به طور بالقوه پیشگیری از مشارکت و سرمایه گذاری های حیاتی را به همراه دارند و در نتیجه چشم انداز طرح هایی مانند پروژه چابهار را پیچیده می کنند.

در مورد اینکه آیا مذاکرات پشت پرده یا مذاکرات احتمالی بین آمریکا و هند در مورد بندر چابهار وجود دارد یا خیر، نمی توان با قطعیت سخن گفت. از نظر تاریخی، هند علیرغم مسائل مربوط به ایران، روابط خود را با آمریکا حفظ کرده است و بعید به نظر می‌رسد که تحریم‌ها بر پروژه چابهار تهدید ایجاد کند. با این حال، سوبرهمانیام جایشانکار، وزیر خارجه هند گفت که «این پروژه می تواند به نفع منطقه باشد. من فکر می‌کنم بحث برقراری ارتباط، متقاعد کردن طرفین و درک این موضوع است که پروژه چابهار در واقع به نفع همه است.» مردم نباید به آن نگاهی تنگ نظرانه داشته باشند[viii].

در نتیجهٔ اعمال مجدد تحریم های آمریکا علیه ایران پس از سال ۲۰۱۸، هند نتوانست به تعهد خود مبنی بر تامین بودجه برای توسعه بندر چابهار عمل کند. در نتیجه، تهران تمرکز خود را برای حمایت به شرکت های داخلی معطوف کرد. شایان ذکر است، راه آهن چابهار – زاهدان – میلک – سرخس که یک پروژه کریدور محوری برای ایران است، پیش‌بینی می‌شود که منطقه سیستان و بلوچستان ایران را با کشورهای آسیای شمالی و مرکزی پیوند دهد. افتتاح این خط آهن که تا پایان سال جاری (در ۲۹ اسفند ۱۴۰۳) پیش بینی شده است[ix]، این پتانسیل را دارد که توسعه اقتصادی چشمگیری را برای استان سیستان و بلوچستان تسریع نماید.

اهمیت دسترسی به بنادر ایران از جمله چابهار و بندرعباس برای افغانستان محصور در خشکی در مذاکرات تاریخی تاکید شده است. در سال ۱۹۶۹، طی مذاکراتی بین نمایندگان ایران و افغانستان در مورد اشتراک آب فرامرزی رودخانه هیرمند/هلمند، افغانستان پیشنهادی به ایران ارائه کرد. این پیشنهاد که در معاهده ای که در سال ۱۹۷۳ به امضا رسید[x]، رسمیت یافت، پیشنهاد اعطای افزایش منابع آبی به ایران در ازای دسترسی بی قید و شرط به بنادر بندرعباس و چابهار را با خود داشت[xi].

طالبان اخیراً به پروژه چابهار ابراز علاقه کرده و آن را “نقطه حیاتی در تجارت و روابط بین ایران و افغانستان” خوانده است[xii]. این بدنبال مشکلات سیاسی با پاکستان پیش آمده است که تمایل أفغانستان برای حذف بندر کراچی هم برای ایستگاه واردات و هم صادرات به أفغانستان را با خود دارد.

بندر گوادر: دروازه ای به  CPEC

مگا پروژه ۱۵ ساله گوادر در سال ۲۰۱۵ در جریان سفر رئیس جمهور شی جین پینگ به اسلام آباد آغاز شد و به طور گسترده به عنوان دروازه ای به کریدور گسترده ۶۲ میلیارد دلاری اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) در نظر گرفته می شود. از نظر مقیاس، پروژه گوادر، بسیار بزرگتر از چابهار است. گوادر با اقتصادی به ارزش تقریبی ۲۰ تریلیون دلار پیوند دارد، در حالی که چابهار از یک اقتصاد تقریباً ۸ تریلیون دلاری تغذیه میشود. علاوه بر این، ظرفیت های پیش بینی شده این دو بندر به طور قابل توجهی متفاوت است: پیش بینی می شود تا سال ۲۰۳۰، گوادر تا ۴۰۰ میلیون تن بار در سال جابجا کند[xiii] که رقمی بسیار فراتر از ظرفیت پیش بینی شده ۱۰ تا ۱۲ میلیون تنی چابهار است.

از سوی دیگر برخلاف هند، چین از طریق مرزهای غربی خود از ارتباط مستقیم با آسیای مرکزی برخوردار است و روابط تجاری و سرمایه گذاری قوی در منطقه برقرار کرده است. تجارت سالانه چین با آسیای مرکزی در حال حاضر ۵۰ میلیارد دلار است و پیش بینی می شود تا سال ۲۰۳۰ به ۷۰ میلیارد دلار برسد[xiv]. در مقایسه، تجارت سالانه هند با آسیای مرکزی تقریباً ۲ میلیارد دلار برآورد شده است[xv].

چین و چابهار: همکاری یا رقابت؟

شرکت های چینی در واقع سرمایه گذاری در بخش پتروشیمی در چابهار را آغاز کرده اند[xvi]. گستره کامل و جزئیات برنامه های اقتصادی ایران و چین، از جمله مشارکت استراتژیک ۲۵ ساله به ارزش ۴۰۰ میلیارد دلار، تا حدودی مبهم است. با این حال، نشانه هایی وجود دارد که سرمایه گذاری های چینی را در چندین بخش از جمله زیرساخت، تولید و انرژی در بر می گیرد. این سرمایه گذاری ها ممکن است به طور بالقوه به پروژه هایی مانند بندر چابهار گسترش یابد.[xvii]

در سال ۲۰۲۱، جواد ظریف، وزیر امور خارجه وقت، در مراسمی در دهلی نو بیانیه ای را ارائه کرد و بر موضع ایران در قبال بندر چابهار تاکید کرد. وی تصریح کرد: ما به دوستان هندی و چینی خود به صراحت اعلام کرده ایم که چابهار برای همکاری با همه باز است، چابهار نه مخالف چین است، نه مخالف گوادر. ظریف تاکید کرد که چابهار به عنوان بستری برای تلاش‌های مشترک با هدف توسعه و شکوفایی در منطقه نقش بازی می کند. پاکستان قبلاً علاقه خود را برای ایجاد ارتباط بین گوادر و چابهار با پیشنهاداتی مبنی بر تعیین این دو بندر به عنوان «بنادر خواهر» ابراز کرده است.[xviii]

چالش ها و فرصت های گوادر و چابهار

چالش های اقتصادی پاکستان قابل توجه است. این کشور سابقه قابل توجهی در اخذ وام از صندوق بین المللی پول (IMF) دارد که بسته اخیر ۳ میلیارد دلاری در میان آخرین نمونه هاست. تا پایان نوامبر در سال مالی ۲۰۲۳-۲۴، کل بدهی پاکستان به ۶۳.۳۹۹ تریلیون روپیه، معادل تقریباً ۲۲۲.۴۵ میلیارد دلار بالغ شد. قابل توجه است که وام های چین بخش قابل توجهی از بدهی خارجی پاکستان را تشکیل می دهد که تقریباً ۲۳ درصد را تشکیل می دهد.

در ماه مه امسال، امارات متعهد شد که ۱۰ میلیارد دلار در بخش های مختلف در پاکستان سرمایه گذاری کند [xix]و عربستان سعودی نیز ۲۵ میلیارد دلار در پنج سال آینده سرمایه گذاری خواهد کرد. این قطعا بیش از یک مسکن نیست.

ایالات متحده قبلاً ابراز نگرانی کرده بود که وام های صندوق بین المللی پول (IMF) به پاکستان ممکن است برای بازپرداخت بخشی از بدهی اسلام آباد به چین مورد استفاده قرار گیرد.[xx] با این حال، دولت بایدن از کمک مالی جدید صندوق بین المللی پول به پاکستان حمایت کرده است.[xxi]

اعتلای استان سیستان و بلوچستان

گوادر، واقع در استان بلوچستان پاکستان، نزدیک به ۱۵ میلیون نفر جمعیت دارد که آن را به بزرگترین استان پاکستان تبدیل می کند. این منطقه به شدت تحت تأثیر درگیری های نظامی، فقر و تبعیض قرار گرفته است.[xxii]

بلوچستان با وجود وسعت قابل توجهی که دارد، دسترسی محدودی به آموزش، مراقبت های بهداشتی و زیرساخت ها دارد. نرخ بالای بیکاری و سرمایه گذاری ناکافی در بخش های حیاتی مانند کشاورزی و صنعت به تداوم چرخه فقر در آن کمک می کند. محیط ناهموار و تراکم جمعیت کم، مانع توزیع خدمات دولتی و پیشرفت زیرساخت‌ها می‌شود. در حالی که توسعه بندر گوادر و پروژه‌های مرتبط با آن فرصت‌های شغلی در زمینه‌های مختلف ایجاد کرده است، به دلیل عواملی مانند توزیع نابرابر[xxiii] مزایا و چالش‌های زیرساختی، از جمله جاده‌ها، تامین برق و منابع آب ناکافی، گسترش فقر همچنان ادامه دارد که مانع رشد بیشتر اقتصادی و سرمایه گذاری در منطقه می شود[xxiv].

بدون شک یکی از مهم ترین چالش ها در ایالت بلوچستان پاکستان امنیت است. تهدیدات امنیتی مداوم و بی ثباتی سیاسی در برخی مناطق به عنوان عوامل بازدارنده قابل توجهی برای سرمایه گذاری عمل کرده و مانع تحقق کامل پتانسیل اقتصادی پروژه هایی مانند گوادر شده است.

بلوچستان شاهد چندین شورش بلوچی و جنبش های جدایی طلب بوده است که برخی از آنها کارگران و زیرساخت های چینی را در منطقه هدف قرار داده اند. حملات اخیر شامل حوادثی بود که پایگاه هوایی نیروی دریایی پاکستان را هدف قرار داد که مورد استفاده چین در بلوچستان قرار داد.[xxv]

علیرغم چالش ها، این امید وجود دارد که توسعه بندر گوادر به طور قابل توجهی سرنوشت بلوچستان را تغییر دهد. این به عنوان یک کاتالیزور بالقوه برای حرکت بلوچستان به سمت ثبات و امنیت در نظر گرفته می شود.[xxvi]

در استان سیستان و بلوچستان ایران نیز شورش هایی با دلایل مشابه وجود دارد. بلوچستان محروم ترین منطقه ایران است که گرفتار تبعیض های قومی و مذهبی است[xxvii]. دولت‌ها و رهبری شیعه‌محور در تهران نسبت به مردم بلوچ، از جمله رهبران مذهبی سنی میانه‌رو، بی‌اعتمادی نشان داده‌اند[xxviii].

توسعه چابهار این پتانسیل را دارد که منافع قابل توجهی برای منطقه فقیرنشین سیستان و بلوچستان به همراه داشته باشد. اگر واقعاً شرکت های داخلی ایران پس از خروج هند از پروژه به دلیل تحریم ها، خط آهن چابهار- زاهدان- میلک- سرخس را تکمیل کردند[xxix]، این نشان می دهد که سرمایه گذاری داخلی در منطقه بلوچستان می تواند ادامه داشته باشد و به طور بالقوه مشکلات پیش روی ساکنان آن را کاهش دهد.

همکاری جایگزین رقابت: مسیری رو به جلو

در حالی که ایران و پاکستان با چالش‌های متفاوتی روبرو هستند، ایران در گیر با تحریم‌های اقتصادی و پاکستان با مسائل امنیتی، همکاری بین دو کشور در بخش‌های مختلف از جمله امنیت منطقه ای بسیار مهم است. برای اطمینان از موفقیت پروژه هایی مانند چابهار و گوادر بدون اختلال، واجب است که رقابت های غیرضروری به حداقل برسد. یک رویکرد می تواند شامل دعوت از کشورهای دیگر به مشارکت برای افزایش احتمال موفقیت باشد. اگرچه ممکن است دور از ذهن به نظر برسد، اما دعوت ایران از سرمایه گذاران شورای همکاری خلیج فارس، و همچنین چین و پاکستان، به چابهار، و دعوت پاکستان از هند و ایران به گوادر، می تواند سودمند باشد. تا زمانی که چنین همکاری هایی محقق شود، ایران باید چالش تحریم ها را پشت سر بگذارد، در حالی که پاکستان باید به طور موثر امور مالی خود را مدیریت کند.

***

[i] فاطمه امان خبرنگار و محقق منطقه آسیای جنوبی و مرکزی است.https://futureuae.com/en-US/Author/Index/1526/فاطمه-امان

[ii] https://futureuae.com/en-US/Mainpage/Item/9366/rivalry-by-the-sea-the-gwadar-chabahar-standoff

[iii] (United States Department of State, “Department Press Briefing – May 13, 2024”)

[iv] (Office of Foreign Assets Control, treasury.gov)

[v] (Reuters, “What are Afghanistan’s untapped minerals and resources?”)

[vi] (Foreign Policy, “Afghanistan’s Mineral Resources Are the Taliban’s Cash Cow”)

[vii] (AP News, “US promises new sanctions on Iran for its support of Russia’s war in Ukraine”)

[viii] (BBC, “S Jaishankar: India backs port deal with Iran after US caution”)

[ix] (IRNA, “افتتاح عظیم ترین پروژه ریلی کشور تا پایان سال”)

[x] (Aman, “Water Dispute Escalating between Iran and Afghanistan”)

[xi] (Alikhani, The Shah and I)

[xii] (Arab News, “Taliban set sights on Iranian port for access to international markets”)

[xiii] (VOA News, “China Turning Pakistan Port Into Regional Giant”)

[xiv] (Eurasia Review, “India’s Central Asia Outreach: Countering China’s Expanding Footprint – Analysis”)

[xv] (Eurasia Review, “India’s Central Asia Outreach: Countering China’s Expanding Footprint – Analysis”)

[xvi] (Donya-e-Eqtesad, “تفاهم با چینی‌ها برای سرمایه‌گذاری در چابهار”)

[xvii] (Tribune, “India kicked out of Chabahar rail project”)

[xviii] (Tribune, “Pakistan considering to link Gwadar with Chabahar”)

[xix] (Reuters, “Pakistan PM office says UAE has committed $10 bln in investments”)

[xx] (Congressional Research Service, “IF11270/2”)

[xxi] (DAWN, “US supports Pakistan’s efforts for IMF bailout”)

[xxii] (World Bank, “Pakistan: Addressing Poverty and Conflict through Education in Balochistan”)

[xxiii] (DAWN, “BALOCHISTAN’S MISSING POOR”)

[xxiv] (Springer, “Water resources of Balochistan, Pakistan—a review”)

[xxv] (Eurasia Review, “Breaking The Resistance: Battlefield Capture Of Baloch Insurgent Leader Gulzar Imam”)

[xxvi] (Eurasia Review, “Balochistan’s Path To Stability: Progress, Prospects, And Challenges”)

[xxvii] (Stimson Center, “Protests Have Brought Iran’s Ethnic Minorities & Persian Majority Closer”)

[xxviii] (Middle East Institute, “Iran’s Uneasy Relationship with its Sunni Minority”)

[xxix] (IRNA, “افتتاح عظیم ترین پروژه ریلی کشور تا پایان سال”)

چاپ متن