آیا بایدن توافق هسته ای ایران(برجام) را مرده می بیند؟

۱۲ دسامبر ۲۰۲۳

به نقل از سایت دولتمرد مسئول[i] نشریه موسسه کوینسی[ii]

زمانی که جو بایدن برای ریاست جمهوری ایالات متحده نامزد می شد، قول داد بسیاری از تصمیمات سَلَف خود در زمینه سیاست خارجی را تغییر دهد، استنباط آن بود که وی عموماً به سمت خویشتن داری و دیپلماسی بیشتر و کمتر تظاهرات، نظامی گری و یکجانبه گرایی پیش خواهد رفت. این شامل بازگرداندن ایالات متحده به توافق هسته ای ۲۰۱۵ «معروف به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ -علیرغم شواهدی که حتی توسط مقامات خود او به اشتراک گذاشته شد[iii]، توافق هدف اصلی خود برای مسدود کردن مسیرهای ایران برای دستیابی به سلاح هسته ای را محقق کرده بود، از آن خارج شد» با ایران نیز بود.[iv].

در ۷ دسامبر ۲۰۲۳، کورت کمپبل هماهنگ کننده فعلی شورای امنیت ملی در امور هند و اقیانوسیه وکاندید پیشنهادی بایدن برای پست معاونت وزیر امور خارجه عملاً برجام را مرده اعلام کرد. وی گفت: «فکر نمی‌کنم کسی ببیند که در شرایط کنونی شانسی برای بازگشت به برجام وجود دارد.» کمپبل در جلسه تایید صلاحیت خود به کمیته روابط خارجی سنا تحت فشار جمهوری خواهان که همچنین نسبت به “پول نقد برای گروگان ها می پرسیدند (این توافق به طور مشروط به تهران اجازه دسترسی به ۶ میلیارد دلار خود را برای استفاده کاملاً بشردوستانه در ازای مبادله زندانیان می‌دهد[v]) صحبت میکرد.” او همچنین خاطرنشان کرد که ایالات متحده «باید پیامی نظامی ارسال کند اگر اقدامات تحریک‌آمیز انجام شود، و با پاسخ های شدید، ما باید آنها را از نظر دیپلماتیک و بین المللی منزوی کنیم.»

اگرچه چشم انداز احیای برجام حداقل از سال ۲۰۲۲ تا به امروز تیره و تار بوده است – که ایران در این زمینه تقصیرات مشابه ای  دارد، مقامات دولت بایدن تا کنون تا حد زیادی از به کار بردن چنین الفاظ تهدید آمیزی علیه ایران خودداری کرده اند[vi]. به طور قطعی دست کشیدن از هرگونه تلاش برای احیای برجام به نفع ایالات متحده نیست و در واقع نتیجه معکوس دارد.

حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران، چند روز پس از شهادت کمپبل در سنا، خطاب به دانشجویان دانشگاه تهران، این موضوع را کم اهمیت جلوه داد[vii]. در ارتباط برجام با گفتن این که «هر چه بیشتر ما به جلو حرکت می کنیم، برجام بیشتر بیهوده می شود. ما خود را مجبور نخواهیم کرد تا برای همیشه در تونل باریک برجام بمانیم».

بنابراین، دولت بایدن خود را در موقعیت نسبتاً ناخوشایندی از توافق عملی با تهران می بیند، اما این یک مشکل خودساخته بود: بایدن با سه سال امتناع از تعامل با منتقدان خود و عموم مردم در مورد مزایای توافق برای آمریکا و امنیت جهانی، اجازه داده است این تصور که “برجام نوعی پاداش برای ایران است، به جای توافقی که به شدت جاه‌طلبی‌های هسته‌ای تهران را محدود می‌کند”، تبدیل به یک حکمت متعارف شود. همانطور که در اظهارات عبداللهیان مشهود است، ایرانیان امروز قطعا برجام را «تونل باریکی» می بینند که گزینه های آنها را محدود می کند.

در واقع، اشاره عبداللهیان به “حرکت به جلو” در مورد پیشرفت در برنامه هسته ای ایران است. در اواسط نوامبر، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ناظر هسته‌ای سازمان ملل، هشدار داد که ایران به اندازه کافی اورانیوم غنی شده تا ۶۰ درصد برای سه بمب اتمی انباشته کرده است.[viii] آژانس حتی از اقدام تهران برای ممانعت از چندین بازرس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از انجام وظایف خود، اقدامی که آژانس آن را “افراطی و غیرقابل توجیه” دانسته، ابراز تاسف کرده است[ix]. در نتیجه اقدامات ایران پس از خروج آمریکا از توافق، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در حال حاضر برآورد می‌کند که ذخایر اورانیوم غنی شده تهران ۲۲ برابر بیشتر از آن چیزی است که اگر برجام به قوت خود باقی می ماند[x]. واضح است که اگر ایران تصمیم به این کار بگیرد، اکنون به توانایی تولید یک بمب واقعی در مدت زمان کوتاه بسیار نزدیکتر شده است.

اگر مکانیزمی وجود داشت که در جلوگیری از دستیابی ایران به بمب موثر باشد، آن برجام بود. با توجه به اظهارات عبداللهیان (که به وضوح نشان دهنده شک و تردید فزاینده نسبت به برجام در ایران است)، دولت بایدن با انکار علنی این توافق، در واقع موانع را برای تشدید بیشتر تنش هسته ای با ایران از بین می برد.

مگر اینکه بایدن آمادگی پذیرش توصیه‌های کنت والتز، محقق فقید روابط بین‌الملل را داشته باشد، که در مقاله تأثیرگذار فارن افرز در سال ۲۰۱۲، استدلال کرد که بمب ایران خاورمیانه را باثبات خواهد کرد[xi]، مشخص نیست که دولت او به جای یک برجام احیا شده برای بررسی پیشرفت های هسته ای بیشتر ایران چه خواهد کرد.

کمپبل بر «محیط فعلی» به عنوان یک عامل اضافی که احیای برجام را غیرممکن می‌کند، تأکید کرد. در واقع، اگر او به جنگ اسرائیل و حماس در غزه اشاره می کرد، دقیقاً چنین درگیری است که باعث ایجاد نوعی گفت و گوی مستقیم بین واشنگتن و تهران می شود – در مورد مسائل هسته ای و همچنین امنیت منطقه ای – که برای جلوگیری از یک جنگ گسترده تر، ضروری تر است. جایگزینی چنین گفت‌وگویی با تهدیدات نظامی در لحظه‌ای که ایالات متحده تقریباً بدون قید و شرط از اسرائیل حمایت می‌کند، از جمله پر کردن هنگفت ذخایر تسلیحاتی آن، استقرار تفنگداران دریایی و اعزام دو ناو گروه ضربتی هواپیمابر در منطقه، و وتوی قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد که خواستار آتش بس است، همه اینها می تواند انگیزه بیشتری را برای حرکت بسوی یک سلاح هسته ای ایجاد کند. ایرانی ها بیش از هر چیز به دنبال یک بازدارنده هسته ای هستند.
وعده‌ها برای انزوای «بین‌المللی و دیپلماتیک» ایران نیز ناموجه است زیرا ایران، علی‌رغم حمایت لفظی‌اش از حماس، تاکنون خویشتن‌داری قابل‌توجهی از خود نشان داده است. در حالی که خصومت ایدئولوژیک تندرو با اسرائیل در هویت جمهوری اسلامی گنجانده شده است، موضع واقعی ایران و سیاست اتخاذ شده توسط تهران در قبال مناقشه اسرائیل-فلسطین بسیار ظریف تر است، و بیشتر به سمت اجماع جریان اصلی عربی و اسلامی (و در واقع بین المللی گسترده) که بر راه حل دو دولتی پافشاری می کند تغییر می‌یابد. به نظر می رسد واشنگتن به جای ایجاد این تغییرات، هر چند متواضعانه و آزمایشی، ترجیح می دهد رویارویی را دوچندان کند.

طنز غم انگیز این است که اگر جو بایدن شجاعت و خرد کافی برای عمل به وعده تبلیغات انتخاباتی خود برای بازگرداندن توافق هسته ای با ایران را داشت، می توانست از این وضعیت انفجاری جلوگیری کند. حتی اگر این همه مشکلات بین واشنگتن و تهران را حل نمی کرد، اما یک توافق کارآمد یکی از منابع اصلی بی ثباتی در خاورمیانه را از بین می برد. با استناد به ساختار برجام، هر دو کشور ممکن بود حتی به بحث‌های منطقه‌ای وارد شوند که نه تنها روابط آنها را عادی‌تر می‌کرد، بلکه به جلوگیری از یک جنگ گسترده‌تر در خاورمیانه نیز یاری می‌رساند.

الدار ممدوف کارشناس سیاست خارجی مقیم بروکسل است.[xii]

[i] https://responsiblestatecraft.org/

[ii] https://quincyinst.org/

[iii] https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-usa-tillerson-idUSKBN17L08I/

[iv] https://www.theamericanconservative.com/democratic-platform-teases-a-biden-return-to-iran-nuke-deal/

[v] https://responsiblestatecraft.org/2023/08/11/hawks-hurl-lies-over-iran-prisoner-swap-but-cant-hide-this-truth/

[vi] https://edition.cnn.com/2022/09/12/politics/iran-nuclear-deal-blinken

[vii]http://hamshahrionline.ir/x8Wcx

[viii]https://www.aljazeera.com/amp/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea

[ix]https://www.aljazeera.com/amp/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea

[x]https://www.aljazeera.com/amp/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea

[xi] https://www.foreignaffairs.com/articles/iran/2012-06-15/why-iran-should-get-bomb

[xii] https://responsiblestatecraft.org/author/emamedov/

چاپ متن