آتشسوزیهای اخیر در جنگلهای هیرکانی بار دیگر نشان داد که مدیریت حریق جنگلی در ایران نهتنها ناکارآمد، بلکه از پایه دچار کمبود تجهیزات حیاتی است. در حریق گسترده مرزنآباد و چالوس، با وجود گذشت بیش از سه هفته از آغاز آتشسوزی، تنها پنج بالگرد و یک هواپیمای اطفا وارد عملیات شدند؛ اما همچنان بخشهایی از جنگل درگیر آتش بود (۱). این رویداد تازهترین نمونه از شکاف عمیق میان نیازهای واقعی مدیریت بحران و توان عملیاتی موجود است. در موارد دیگر، حتی درخواست بالگرد نیز بدون پاسخ مانده بود و نیروهای زمینی ناچار بودند بدون پشتیبانی هوایی در مناطق صعبالعبور عملیات کنند (۲).
جنگلهای هیرکانی، که به لحاظ قدمت و اهمیت زیستی در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند، تنها یک اکوسیستم ملی نیستند؛ بلکه بخشی از ذخیرۀ زیستکرۀ جهانیاند. این جنگلها که حدود هزار کیلومتر در امتداد دریای خزر کشیده شدهاند، نقشی حیاتی در تنظیم چرخه آب، جلوگیری از فرسایش، کنترل سیلاب و حفظ تنوع زیستی ایفا میکنند (۳). تحلیلهای بینالمللی نشان میدهد که نابودی هر هکتار از این جنگلها میتواند تأثیری بلندمدت و در بسیاری موارد غیرقابلترمیم بر ساختار اکولوژیک منطقه داشته باشد (۳).
در ساختار فعلی مدیریت بحران، نبود یک مرکز فرماندهی واحد، تداخل وظایف نهادها، نبود بودجه پایدار و کمبود تجهیزات تخصصی باعث شده واکنشها عمدتاً دیرهنگام و پراکنده باشد. گزارشهای داخلی نیز تأیید میکنند که تجهیزات موجود—از جمله بالگردهای فرسوده—توان لازم برای عملیات اطفای حریق در شیبهای تند و پوشش متراکم جنگلهای هیرکانی را ندارند (۴). این در حالی است که تجربۀ کشورهای با اقلیم مشابه مانند اسپانیا، ترکیه و پرتغال نشان داده است که بالگردهای تخصصی اطفای حریق، خصوصاً در مراحل آغازین حریق، میتوانند بیش از نیمی از خسارتها را کاهش دهند.
بر اساس گزارشهای تحلیلی و کارشناسی، کاهش ارزش واقعی بودجۀ حفاظتی در اثر تورم، کمبود ناوگان مدرن، نبود مسیرهای دسترسی اضطراری، ضعف آموزش نیروهای محلی و فقدان سامانههای پایش هوایی و ماهوارهای از مهمترین موانع مدیریت مؤثر آتشسوزیها در شمال ایران است (۴). پیامد این ساختار ناکارآمد، تکیه بر تلاشهای پراکنده نیروهای محلی و محیطبانان است که با وجود رشادت، بدون ابزار استاندارد تقریباً در برابر آتش بیدفاعاند.
برای حفاظت از هیرکانی، مجموعهای از اصلاحات فوری ضروری است: خرید و استقرار بالگردهای مدرن اطفای حریق، ایجاد مرکز فرماندهی یکپارچه برای جنگلهای شمال، توسعۀ پهپاد و پایش ماهوارهای، تقویت پایگاههای واکنش سریع، ایجاد مسیرهای دسترسی و اختصاص بودجه بلندمدت. چنین اقداماتی نه برنامههای آرمانی، بلکه حداقل استاندارد جهانی مدیریت حریق جنگلی محسوب میشوند.
در جهانی که تغییرات اقلیمی احتمال و شدت آتشسوزیها را افزایش داده، استمرار وضعیت موجود بهمعنای از دست رفتن تدریجی یکی از ارزشمندترین میراث طبیعی ایران است. هیرکانی جنگلی نیست که بتوان از دست رفتنش را جبران کرد؛ این میراث تنها یکبار میسوزد. تصمیمگیری امروز تعیین میکند نسلهای آینده چه چیزی از آن به ارث خواهند برد.
منابع
- انزوای فزاینده تهران ؛ سکوت کشورهای همسایه در قبال تقاضای کمک ایران برای مهار آتش – آفتابکاران
- آتش در جنگلهای هیرکانی استان گلستان شعله میکشد/ ۱۱ گروه برای اطفای آتشسوزی اعزام شدند/ هنوز خبری از بالگرد نیست – تسنیم
- ادامه حریق در هیرکانی؛ جنگل باستانی شمال ایران همچنان در آتش میسوزد | یورونیوز
- فاجعه هیرکانی؛ میراث طبیعت، قربانی ضعف مدیریت
