برگردان: پروین همتی
کوبا: واشنگتن ارادهٔ مقاومت مردم را دستکم میگیرد؛ ارادهای که بهویژه در عرصهٔ فرهنگ نیز آشکار است
اپراها اغلب در جهانهایی افسونزده و اسطورهای جان میگیرند. «حلقهٔ نیبلونگ» اثر ریچارد واگنر، هم در ژرفای پادشاهی زیرزمینی نیبلهایم میگذرد و هم در والهالا، مأوای اسطورهای خدایان شمالی. «آیدا»ی جوزپه وردی روایتگر دلدادگیای سهگانه در مصر باستان است. ولفگانگ آمادئوس موتسارت برای «ربایش از حرمسرا» از فضا و آداب دربارهای مسلمان الهام گرفت. جاکومو پوچینی نیز در واپسین اپرای خود، لیبرتویی را به موسیقی درآورد که در چین کهن رخ میدهد—افسانهای با شاهزادهای به همان اندازه دلانگیز که بیرحم، توراندوت، در مرکز آن. یکی از نامدارترین آریاهای این اثر، «نسون دورما» (هیچکس نخوابد)، با فریادی سرشار از یقین به پایان میرسد: «در سپیدهدم، پیروز خواهم شد».
شاید شگفتانگیز به نظر آید، اما در کوبا نیز اپرا در صحنههای تئاتر طنینانداز است. یکی از واپسین اجراهای تئاتر ملی لیریک، صحنهپردازی «توراندوت»۱(توراندخت) بود. نمایشی که با امکاناتی اندک، اما با مهارت و تبحر خوانندگان و نوازندگانی به صحنه آمد که در نظام آموزشیِ برخاسته از انقلاب پرورش یافتهاند. نظامی که هر ساله دهها موسیقیدان، نمایشنامهنویس، فیلمساز و هنرمند تجسمی میپرورد و گواهی است بر دسترسی همگانی به آموزش؛ اصلی که همواره از بنیادهای الگوی سوسیالیستی بوده است.
با این همه، بحران پایدار انرژی در کشور، سایهٔ خود را بر این عرصه نیز افکند. در میانهٔ صحنهای پرتنش، اجرا ناگهان متوقف شد؛ شبکهٔ برق در ماه مارس، برای سومین بار، فروپاشید. این بیثباتی نه صرفاً از نقصی فنی، بلکه از کمبود نفت سرچشمه میگیرد. کمبودی که از محاصرهٔ آمریکا نشأت گرفته و با محاصرهٔ همهجانبهتری که دونالد ترامپ تحمیل کرده، تشدید شده است. در تاریکی ناگهانی، تماشاگران با نور تلفنهای همراه خود صحنه را روشن کردند و هنرمندان، بیدرنگ، اجرا را از سر گرفتند. تنورها و سوپرانوها هنر آواز خویش را به کمال نشان دادند و همراهی ارکستر، بینقص و استوار بود. تشویقی خروشان، تاج افتخار این شب شد.
حتی در دشوارترین شرایط نیز، هنر و فرهنگ در کوبا همچنان میشکفد. هر شنبه، در میدانی از هاوانای قدیم، کتابها عرضه میشوند؛ سالنی در «ودادو» برای نخستین نمایش فیلمی کوبایی تا واپسین صندلی لبریز است؛ و در سراسر کشور، نغمهٔ کنسرتها و شور رقص طنین دارد. بیگمان، پایداری در این کارزار برای پاسداشت روح و معنویت ملت کوبا، از کارکنان بخش عمومی گرفته تا خود هنرمندان، بهایی سنگین میطلبد و نیز وفاداری خللناپذیر دوستداران هنر و ادبیات، که راههای دور را درمینوردند تا هیچ اجرا و رویدادی را از دست ندهند. با این همه، امید و ایمان به نوری در انتهای این تونل هرگز خاموش نشده است.
بهتازگی یک نفتکش روسی، نخستین در نزدیک به چهار ماه گذشته، به کوبا رسید و برای مردم، مجالی کوتاه اما حیاتی برای نفس کشیدن فراهم آورد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با نخوت همیشگی خود مدعی شد که او «اجازه» داده این کشتی حامل ۷۰۰ هزار بشکه نفت پهلو بگیرد، زیرا چنین خواسته و مردم بدان نیاز دارند. ادعایی که آشکارا با گفتههای پیشینش مبنی بر ممانعت کامل از ورود هرگونه محموله در تضاد است. و گویی این تناقض کافی نبود، افزود که این سوخت به کوباییها برای گرم شدن کمک خواهد کرد؛ گرمایش در کوبا!
برای ترامپ، کوبا همانقدر بیگانه و دور از فهم است که چین برای پوچینی یا مصر برای وردی بود. ما ملتی هستیم که او نه میشناسد و نه توان درکش را دارد. همانگونه که در میانهٔ مارس ادعا کرد کوبا بیرون از کمربند طوفانهای گرمسیری است، از تاریخ این سرزمین نیز بیخبر است؛ سرزمینی که هم در برابر توفانها ایستاده و هم در برابر استبداد، و توانسته از هر مانعی، چه طبیعی و چه تحمیلشده از سوی امپریالیسم، عبور کند. ترامپ مردمی را درنمییابد که در دل خاموشیها نیز آواز سر میدهند؛ مردمی که تسلیم نمیشوند. این مردم، شب بلند و سنگینی را که بیرحمی او بر آنان تحمیل کرده، پشت سر خواهند گذاشت. و همچون آریای پوچینی، سپیده سر خواهد زد و ما پیروزی را از آنِ خود خواهیم کرد.
پانویس:
- ۱– توراندخت (Turandot) نام اپرای مشهوری از جاکومو پوچینی (Giacomo Puccini)، آهنگساز ایتالیایی است که نخستین بار در سال ۱۹۲۶ در تالار اسکالای میلان اجرا شد. این اپرای سه پردهای که آخرین اثر پوچینی است، بر اساس نمایشنامهای از کارلو گوتزی و با الهام از داستان “گنبد سرخ” در هفتپیکر نظامی گنجوی ساخته شده است.
- نکات کلیدی درباره اپرای توراندخت:
- داستان: شاهزادهخانمی چینی به نام توراندخت که از ازدواج گریزان است، از خواستگارانش سه معما میپرسد و اگر نتوانند پاسخ دهند، اعدام میشوند.
آریاهای معروف: یکی از مشهورترین آریاهای تاریخ اپرا به نام “Nessun dorma” (کسی نخوابد) در پرده سوم این اپرا توسط شخصیت کالاف خوانده میشود.
ناتمام ماندن: پوچینی پیش از تکمیل پرده سوم درگذشت و فرانکو آلفانو آن را به پایان رساند.
منبع اصلی: داستان از حکایتهای شرقشناس فرانسوی، فرانسوا پتی دلا کروا (برگرفته از هزار و یک شب) اقتباس شده است. - اپرای توراندخت همچنان به عنوان یکی از آثار کلاسیک و پرطرفدار در تالارهای بزرگ جهان اجرا میشود.
۲- میشل تورِس کرونا روزنامهنگار کوبایی، مدیر انتشارات «نوِوو میلِنیو» و مجری برنامه تلویزیونی هفتگی «کان فیلو» است. متن اولیه از اسپانیایی توسط خانم رناته فاوستن در سایت یونگهولت به آلمانی ترجمه و بعد به فارسی برگردانده شده است.
