صحنه سیاست ایران در لحظه حاضر روشنتر از هر زمان دیگری است. در یک ارزیابی کوتاه از گروه بندیهای موجود و بازیگران اصلی صحنه سیاست ایران می توان برای برون رفت از وضع کنونی استراتژی نوینی را فرموله کرد.
اصول گرایان
اصول گرایان به رهبری آقای خامنه ای ریاست جمهوری آقای احمدی نژاد که همه قدرت را و از جمله مجلس شورای اسلامی را با حذف همه سران اصلاحات توسط شورای نگهبان بدست گرفتند و طی یک دوره چهار ساله بدون هیچ مشکلی در مقابل خود ثابت کردند که توانایی لازم و درایت کافی برای اداره کشور را دارا نیسنتد. آنهایی که فکر می کردند که اصول گرایان توان حل مشکل روابط با دول خارجی را دارند سخت در اشتباه بودند و در دوره حکومت اصول گرایان روابط ایران با جهان و بویژه غرب و آمریکا به پایین ترین سطح خود نزول کرد و در عرصه داخلی با در دست داشتن ۲۵۰ ملیارد دلار حاصل از فروش نفت ذخیره ارزی کشور اکنون به پنج ملیارد رسیده که یک دهم ذخیره ارزی است که آقای احمدی نژاد از آقای خاتمی تحویل گرفته بود. سیتم اداری کشور دچار ضربات مهلکی شده و کادرهای بسیاری که طی ۵۰ سال تربیت شده بودند از دور خارج شدند. سرکوب جنبشها و سازمانهای مدنی که در دوره خاتمی پا گرفته بودند تشدید گردید و دولت به همراه قوه قضاییه و نیروهای نظامی و انتضامی به جای مهر ورزی سرکوب نیروهای لیبرال، آزادیخواه، ملی، دمکرات وسازمانهای مدنی را با جدیت به پیش بردند. آقای احمدی نژاد که با شعار پوپولیستی بردن پول حاصل از نفت برسر سفره مردم و با شعار عدالت اقتصادی به قدرت رسیده بود نه تنها کاری از پیش نبرد بلکه کشور را با بحرانهای اقتصادی بزرگتری روبرو ساخت. آقای احمدی نژاد با سیاست خارجی نا بخردانه خود پرونده غنی سازی را به شورای امنیت سازمان ملل کشانده و تحریمهای اقتصادی بیشتری را متوجه کشور ما ساخت. حکومت اصول گرایان که رهبری نظام، قوه قضاییه، قوه مقننه، شورای نگهبان، ریاست جمهوری، دستگاه دولتی، نیروهای نظامی، انتظامی، امنیتی و همه گروه های فشار را در دست داشتند با شکست مواجه شده اند و اختلافات جبهه اصول گرایان تشدید شده و زمینه برای پذیرش تحول و رفرم بیش از پیش فراهم شده است.
اصلاح طلبان
اصلاح طبی و اصلاحگری بر خلاف تحلیلهای مخالفین و حتی برخی از دوستان ناپی گیر اصلاحات نه تنها شکست نخورده است بلکه مردم کماکان خواهان اصلاحات اساسی در همه سطوح سیاسی، اجتمایی، اقتصادی و فرهنگی جامعه هستند. به جرات می توان گفت اگر اصلاح طلبان با یک برنامه متناست با خواستهای مردم و یار گیری درست با نیروهای هوادار دمکراسی بیرون از حکومت و با بر آورد کردن بخشی از خواستهای آنها و دیگر سازمانها و جنبشهای مدنی می توانند در انتخابات پیش رو پیروز گردند.
آقای خاتمی که به طور اتفاقی قرعه کاندیداتوری به نامش افتاده بود توانست بدون حضور جنبشی حد اقل سازمان یافته به ریاست جمهوری برسد. آقای خاتمی بر خلاف جبهه اصول گرایان فقط بخشی از قدرت را در دست داشت و با مقابله جدی گروهای فشار که به قول او هر ۹ روز یک بحران برای دولت او آفریدند و قتلهای زنجیره ای را سازمان دادند، با این حال او توانست برای کشورمان یک حیثیت بین المللی ایجاد کند و به یک شخصیت بین المللی تبدیل شود. در عرصه داخلی قسما به دلیل مقابله و تخریب گری گروه های فشار و قسما نیز به دلیل نا روشنی سیاستهای اقتصادی و فرهنگی هر چند چندان موفق نبوده است اما زمینه را برا تحولات آتی ایجاد کرده بود که متاسفانه به دلیل شکست اصلاح طلبان در انتخابات دوره قبل و آمدن احمدی نژاد بخش بزرگی از دستاوردهای دوران اصلاحات از بین رفت. باید پذیرفت که خاتمی توانست از یک فرد نسبتا گمنام به رهبر واقعی جنبش اصلاح طلبی در ایران تبدیل گردد. اکنون گروه بندیهای اصلی اصلاح طلبان دارای یک رهبری شناخته شده، قابل اتکا و قابل اعتماد هستند که می توانند بدون دغدغه به کار خود بپردازند. اکثر کادرهای برجسته اصلاح طلب ایران پیرامون آقای خاتمی جمع شده اند و آقای خاتمی می تواند در صورت پیروزی با دست باز تری وزرای مورد نظرش را از بین ده ها کادر برجسته انتخاب کند. آن چه می تواند تفاوت این دور از جنبش اصلاح گری با دوره های قبلی باشد نقش و تاثیر گذاری مستقل نیروهای ملی مذهبی، لیبرال، ملی و سکولار بر پروسه های انتخاباتی باشد. اگر قرار است اصلاحات با قدرت به پیش برده شود بایستی همه نیروهای اصلاح طلب و دمکرات در درون و بیرون از حاکمیت بر سر یک سری توافقهای نوشته یا نا نوشته با یکدیگر همکاری کنند.
حضور گروه های اصلاح طلب دیگری که در جبهه اصلاح طلبان به رهبری خاتمی نیستند در انتخابات ریاست جمهموری هر چند امر مثبتی نیست اما اگر با درایت به مساله بر خورد شود در صورت کشیده شدن انتخابات به دور دوم می توان همه قواه را دور کاندیدای اصلاح طلبان سازمان دهی کرد. آقای کروبی که در انتخابات قبلی نتوانست حتی به دور دوم برسد مشکل بزرگ دیگری نیز دارد و آن هم حضور قشر کوچکی از نیروهای اصلاح طلب در پیرامون اوست. کروبی به هیچ عنوان دارای کاریسمای یک رجل بر جسته سیاسی به مانند خاتمی در بین مردم و الیت جامعه بر خوردار نیست. کروبی همچنین در عرصه بین المللی از نفوذ و اعتباری بر خوردار نمی باشد.
نیروهای همسوی تحولخواه، لیبرال، ملی-مذهبی، ملی و جمهوریخواه
گروه سومی که طی سه دهه اخیر با در پیش گرفتن سیاست مسالمت آمیز در حل بحرانهای کشور توانسته است مهر خود را بر تحولات بگذارد اکنون می تواند با در پیش گرفتن یک سیاست هماهنگ تاثیرات بس بزرگ تری را بر تحولات جاری بر کشور بگذارد.
وجه مشترک این گروه ها عدم پذیرش ولی فقیه، بر داشتن نطارت اتصوابی برای کاندید شدن برای پارلمان و ریاست جمهوری و باور به یک جمهوری عرفی مبتنی بر پارلمانتاریسم است. جبهه ملی ایران، نهضت آزادی ایران، جنبش مسلمانان مبارز، دفتر تحکیم وحدت، جاما و اتحاد جمهوری خواهان ایران را می توان کم وبیش از جمله این نیروها قلمداد نمود.
در مقایسه نقش این نیروها در تحولات جامعه ایران با نقش نیروهایی که با شعار سرنگونی به میدان آمده اند می توان دریافت که نیروهای همسو با توجه به تجارب گذشته و با توجه به تضعیف نیروهای سرنگونی طلب از یک طرف و نیروهای اصول گرا از طرف دیگر می توانند نقس بزرگتری را در انتخابات اخیر به عهده بگیرند.
جنبشها و سازمانهای مدنی
اکنون جنبشها و سازمان مدنی در صحنه حضور دارند، زنان، دانشجویان، کارگران، معلمان، نویسندگان، روزنامه نگاران، شورای ملی صلح طلبان ایران و … این جنبشها و سازمانهای مدنی می توانند با تنظیم خواستهای خود با اصلاح طلبان به رهبری خاتمی وارد گفتگو شوند مسلما در صورت بخشی از خواستهای خود می توانند به طور فعال در انتخابات شرکت کنند.
سر نگونی طلبان
در جبهه نیروهای هوادار سرنگونی در گیریها و انشقاقها در حال افزایش است. بخش عمده این گروها که بر روی حمایتهای دستگاه اداری بوش سرمایه گذاری کرده بودند با شکست جمهوری خواهان و روی کار آمدن اوباما ناچارند که استراتژی جدیدی را برای حفظ نیروهای خود به کار گیرند. با خروج نیروهای نظامی آمریکا از عراق سازمان مجاهدین نا چار خواهد شد که در سیاستهای نظامی خود تجدید نظر نموده و از یک سازمان سیاسی نظامی به یک سازمان سیاسی تبدیل شود. به گفته برخی از مفسرین سیاسی سازمان مجاهدین برای خروج نامش از لیست تروریستی اتحادیه اروپا تعهد داده است که دست از عملیات نظامی بر دارد. احزاب کردی نیز که بر روی حمایتهای آمریکا حساب باز کرده بودند به دلیل نیاز حکومت خود مختار کردستان از حمایتهای حکومت ایران نا چارند تغیراتی جدی در سیاستهایشان ایجاد کنند. در واقع امر راه حلهای سیاسی و مسالمت آمیز برای تغیرات دمکراتیک در ایران بیش از گذشته مورد توجه قرار می گیرد.
ضرورت گفتگوی بین دو گروه اصلاح طلبان درون حکومت به رهبری خاتمی و گروه های همسوی بیرون از حکومت
بخشی از نیروهای همسو در چند دوره اخیر سیاستی را در پیش گرفتند که با ارزیابی آن می توانیم برای پیش برد اصلاحات به نتایج بهتری از گذشته برسیم. شرکت در پروسه های انتخاباتی و تلاش برای باز کردن فضای سیاسی و تبلیغ برای برنامه های مبتنی بر استقرار دمکراسی در کشور و در پایان در بد ترین حالت با دادن رای به کاندید اصلاح طلبان عملکرد چنین سیاستی بوده است. در دور جدید ما می توانیم به طور جمعی با طرح خواستهای معین با اصلاح طلبان به رهبری آقای خاتمی وارد گفتگو شده و در صورت پذیرش حد اقل خواستهایمان به طور فعال در انتخابات شرکت کنیم. در چنین شرایطی از دید مردم ایران و جهانیان، برنده انتخابات ریاست جمهوری همه نیروهای طرفدار اصلاحات و دمکراسی در ایران خواهند بود. باید متذکر شوم که استقرار دمکراسی در ایران از طریق هم پیوندی نیروهای اصلاح گرای داخل و بیرون حکومت و عقب نشینی تدریجی اصول گرایان سرکوب گر ممکن خواهد شد.
اصلاح طلبان درون حکومت در واقع حلقه ارتباطی بین مردم و دمکراسی خواهان با اصول گرایان را عهده دار خواهند بود و نقش بیشتری را در قدرت حکومتی بازی خواهند کرد و از این طریق نقش و وزن نیروهای هوادار دمکراسی در جامعه افزایش خواهد یافت. همچنین در لحظه حاضر مذاکره و گفتگوی دو گروهبندی اصلاح طلبان درون و بیرون حکومت از هم اکنون به یک ضرورت روز برای پیروزی در انتخابت تبدیل شده است.
نتیجه گیری
در واقع امر سه جریان اصلی هوادار اصلاحات و دمکراسی با درجات مختلف کمی و کیفی ویژه خود در عرصه سیاست و اجتماع ایران عملکرد دارند “اصلاح طلبان به رهبری خاتمی، نیروهای همسوی طرفدار دمکراسی پارلمانی و جنبشها و سازمانهای مدنی” که می توانند منشا اثرات بزرگی برای آینده ایران باشند و به همین سبب به نفع همه هواداران دمکراسی در ایران است که با شرکت در گفتگوهای دو جانبه و چند جانبه با اصلاح طلبان به رهبری خاتمی مرحله جدیدی را در حرکت اصلاحی ایران آغاز نمایند. این گفتگوها برای پیروزی اصلاح طلبان در انتخابات پیش رو نیز از اهمیتی بزرگی برخوردار خواهد بود.
