روز دانشجو مصادف است با جان باختن سه آزادیخواه ایرانی و از این رو روزی خجسته نیست. ای کاش روز دانشجو و همه روزهای مناسبتی دیگر با رویدادهایی خوش پیوند میداشتند. اما چه می شود کرد که بسیاری از مناسبتهای کشوری و جهانی پیامد رویدادهایی ناخوشایندند.
اگر چه این همخوانی به دلیل آمیخته شدن به غم جان باختن یاران دانشجو بزرگ نیا، قندچی و مهندس شریعت رضوی مایه آزردگی خاطر است، اما متاسفانه این اندوه با یکی از ویژگیهای جنبش دانشجویی همزاد است: با سرکوب این جنبش آزادیخواهانه. دانشجویان ایران در چارچوب جنبش دانشجویی و نیز در چارچوب جنبشهای دیگر در سالهای طولانی مبارزه خود قربانیان بسیاری را متحمل شده اند. از این رو هر یاد از جنبش دانشجویی و هر ارزش گذاری بر آن ناگزیر باید همراه باشد با یادی از دانشجویان جانباخته. اما این قدردانی نباید محدود به جانباختگان بماند. متاسفانه از جان گذشتگی و ازخودگذشتگی و مبارزه در راه آرمانهای آزادیخواهانه و دادپژوهانه در تاریخ مبارزاتی کشور ما همواره لازم و ملزوم هم بوده اند. این هم پیوستگی واقعیتی ناخوش آیند است و مبارزه همه آزادیخواهان ایران باید تلاش خود را بر آن متمرکز کند تا هر چه زودتر این این همانی برچیده شود. اما این همزادی اسف بار نباید چشم ما را بر ضرورت ارج گذاری بر دانشجویان مبارزی که زنده مانده اند نیز ببندد.
دهههای دانشجویی دانشجویان ایرانی از آغاز دوره شکل گیری به مثابه یک قشر اجتماعی همواره در فعالیتهای آزادیخواهانه و دادپژوهانه نقش برجسته ای داشته اند. قشر رو به افزایش دانشجویان کشور و نیز دانشجویان ایرانی در خارج از کشور همواره در صف نخست مبارزه آزادیخواهانه و دادپژوهانه حاضر بوده اند و به مراتب بیشتر از سهمی که در ساختار جمعیتی کشور داشته اند در این مبارزات نقش ایفا کرده اند. چندین گروه سیاسی آزادیخواه و دادپژوه در اصل از سوی آنان بنیان گذاری شده اند. می توان گفت که دانشجویان آزاده ایرانی در شکل گیری تقریباً همه جنبشهای آزادیخواه دیگر نیز سهیم بوده اند. جنبش و سازمان ما فداییان خلق نیز از دل جنبش دانشجویی برآمده است و همواره پیوند خود را با این جنبش پاس داشته است و می دارد.
هیچ کنش سیاسی در کشور ما در سده گذشته وجود نداشته است که دانشجویان در آن حداقلی از تاثیر نداشته باشند. از این نگاه هر چه در گذر زمان در راستای اکنون سیر کرده ایم دهه های زندگی سیاسی و اجتماعی کشور بیش از پیش رنگ دانشجویی و دانشجویان به خود گرفته است و بیش از پیش به دهه دانشجویی بدل شده است. امواج و توفانهای سرکوب دانشجویان در زمان دو پادشاه پهلوی و نیز حکومت اسلامی منجر به واپس نشاندن گذرای فعالیت دانشجویان ایران شده است. اما این واقعیت که دانشجویان ایرانی هربار دوباره سر بر آورده اند و هر بار نیرومندتر از بار و بارهای پیشتر، نشان دهنده این واقعیت است که مبارزه در راه آزادی و داد در سرشت جنبش دانشجوئی است. تلاش استبدادهای حاکم در درو کردن جنبش دانشجویی هرگز نتوانسته است اهداف راهبردی آنها در محو و منکوب کردن این جنبش را تامین کند.
دور جدید جنبش دانشجویی جنبش دانشجویی در دور جدید حضور خود از تنوع و گستردگی بیسابقه ای برخوردار است. یکی از نکات جالب توجه در ترکیب بندی نیروهای دانشجویی تعلق بخشی از پیگیرترین آنها به نیروهای با پیشینه مذهبی است و در این میان تعلق بخشی از آن به نیروهای حکومتی. کیفیت اخیر اساساً به دوران پس از انقلاب مربوط است، اما طیفهای “سنتی” دانشجویی نیرومندتر از همیشه در صحنه سیاسی کشور حضور دارند. سی سال پس از استقرار جمهوری اسلامی، بیش از دو دهه پس از آخرین دور کشتار و سرکوب گسترده دگراندیشان و تلاش حکومت اسلامی در برقراری سکوت مرگ آمیز در دهه نخست حیات آن و از جمله درسایه گسترش دانشگاه ها در شهرهای بزرگ و کوچک کشور که به سهم خود منجر به گسترش و ژرفش قشر دانشجویی و جنبش آن شده است، جنبش دانشجویی بار دیگر به یکی از پیشتازترین بخشهای جنبشهای اجتماعی آزادیخواه و دگرگونی خواه تبدیل شده است.
علیرغم همه دگرگونیها در ابعاد و شیوه های جنبش دانشجویی، آزادیخواهی و دادپژوهی همچون وجوهی پایدار در سنت تاریخی آن مانده است و در این وجوه خود به یکی از عوامل در هم تنیدگی و در آمیختن جنبشهای گوناگون اجتماعی بدل شده است. از این منظر دانشگاه های ایران در مرکز تحولات و کنشهای اجتماعی میهن ما بر جای مانده اند.
در این میان ۱۶آذر، روز دانشجو به عنوان نماد و نمای جنبش دانشجویی ماندگاری تاریخی یافته است. ۱۶ آذر، روزی که دانشجویان آزاده ۴ ماه پس از مرداد گران ۳۲ هجری خورشیدی خشم و نفرت خود را از کودتا و کودتاگران دوگانه به نمایش گذاشتند. روزی که دانشجویان ایران پیوستگی خود را با جنبش استقلال طلبانه و ملی گرایانه نفت تداوم بخشیدند.
چنین است که در گرامی روز تاریخی ۱۶ آذر همه دانشجویان و همه آزادگان ایران از سنت دیرباز این جنبش و از تلاشگران و جانباختگان بی شمار آن به نیکی یاد می کنند.
