همگرایی روسیه و ایران در تلاش برای ایجاد یک نظم جدید در اوراسیا!

ایران و روسیه به امضای توافق جامع در مورد گسترش همکاری ها نزدیک می شوند[i]. روابط بین این دو رقیب تاریخی مدت‌ها به‌عنوان نشانه ای از ناتوانی در دستیابی به پتانسیل‌های خود تلقی می‌شود، اما تمایل ایران به مسکو در طول جنگ اوکراین، این سکون را تغییر داده است. در واقع، دو قدرت اوراسیا در نهایت توانستند نقاط مشترکی را در مورد مسائل مهم جهانی و منطقه ای پیدا کنند.

از دیدگاه تاریخی[ii] همگرایی ایران و روسیه از اهمیت ویژه ای برخوردار است. از اواخر قرن شانزدهم، زمانی که مسکو و ایران صفوی با امپراتوری در حال گسترش عثمانی مخالفت کردند، هیچ زمانی این دو دولت اوراسیا چنین روابط نزدیکی با هم نداشتند. اکثر ایرانیان هنوز به روس ها بی اعتماد هستند و به یاد دارند که چگونه روسیه امپراتوری و بعداً شوروی بخش هایی از امپراتوری ایران را اشغال کردند.
با این حال، روسیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ کمتر به عنوان یک تهدید در ایران شناخته می شود. روسیه پس از فروپاشی شوروی به تامین کننده مهم تسلیحات و فناوری هسته ای برای ایران تبدیل شد. با توجه به اینکه هر دو کشور اکنون توسط غرب منزوی شده اند، اتحاد در حال ظهور بر اساس مخالفت مشترک با سلطه غرب و همچنین نیاز متقابل برای دور زدن تحریم ها است.

در واقع ایران نشان داده است که می تواند بسیار عمل گرا باشد. مقامات تهران دیده اند که چگونه روسیه در جاه طلبی خود برای تحمیل کامل اراده خود بر اوکراین شکست خورده است و روسیه را وادار به وابستگی به قدرت های اوراسیا می کند. اگر قبلاً تهران برای اجرای پروژه‌های متعددی که مدت‌ها متوقف مانده بود، تلاش ناموفقی می‌کرد، اکنون این روسیه است که بیشتر به ایران نیاز دارد.

در مورد رشد همکاری نظامی و سایبری[iii] دو کشور مطالب زیادی نوشته شده است[iv]. اما روابط تجاری رو به رشد و توسعه برنامه ریزی شده کریدور بین المللی ترانزیت شمال-جنوب (INSTC) کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این ابتکار در اوایل دهه ۲۰۰۰ مطرح شد اما به دلیل عدم سرمایه گذاری به دنبال تحریم های غرب علیه ایران محقق نشد. در آن زمان، روسیه نیز علاقه کمتری به تجارت با جنوب داشت.

با این حال، با توجه به جنگ در اوکراین، این کریدور اهمیت جدیدی پیدا کرده است. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه در ژوئیه ۲۰۲۲ از  تهران بازدید کرد[v] و هر دو طرف متعهد شدند که تکمیل این کریدور را دنبال کنند. ایران امیدوار است که تا سال ۲۰۲۵ شاهد راه اندازی این مسیر باشد. از ژانویه تا مارس ۲۰۲۳، محموله های منتقل شده از این مسیر دو برابر شده و از ۲.۳ میلیون تن فراتر رفته است.

INSTC  زمان ترانزیت از هند به اروپا را کوتاه می کند (از ۴۵ روز به ۱۹ روز) و می تواند بنادر روسیه را به خلیج فارس و اقیانوس هند متصل کند. این کریدور از سه شاخه اصلی تشکیل شده است: ترانس خزر، یک “شاخه” غربی در امتداد ساحل غربی دریای خزر، و یک مسیر آسیای مرکزی از طریق ترکمنستان. علاوه بر این، برای ایران، این کریدور دسترسی به ده شهر با جمعیت یک میلیون مصرف کننده یا بیشتر در امتداد رودخانه ولگا را باز می کند. همچنین پیوندی است که ارتباط ایران را به آسیای مرکزی و بنادر بالقوه آذربایجان و گرجستان در دریای سیاه تسهیل مینماید.

با این حال، لازم به ذکر است که تکمیل INSTC هنوز در افق نزدیک قرار ندارد. بهره برداری از کریدور به متغیرهای زیادی بستگی دارد، از جمله روابط پرتنش ایران و آذربایجان، که از زمان پیروزی قاطع باکو در جنگ دوم قره باغ در سال ۲۰۲۰ بی ثبات شده است. تنش ها در اوایل امسال با حمله مرگبار به سفارت آذربایجان در تهران اوج گرفت. اخیراً نیز ایران با افتتاح سفارت اسراییل در جمهوری آذربایجان مخالفت کرده است و گزارش ها حاکی است که باکو شش مامور ایرانی را دستگیر کرد که می‌گوید در حال طراحی کودتا بودند. از آنجایی که شاخه غربی INSTC  از خاک آذربایجان عبور می کند، پیشرفت طرح به این بستگی دارد که آیا باکو و تهران بتوانند اختلافات خود را کاهش دهند یا خیر.

تحلیل‌ها درباره روابط ایران و روسیه معمولاً به اختلافات دیگری اشاره می‌کنند که از لحاظ تاریخی روابط را با مشکل مواجه کرده‌اند. با این حال، این بار تفاوت ها کمتر و کمتر برجسته می شوند. جمهوری اسلامی همیشه با نظم جهانی به رهبری آمریکا مخالف بوده است، اما روسیه در عین بی اعتمادی و حتی دشمنی با غرب، بخاطر ریسک اقتصادی در معامله با اروپا در رابطه با ایران مردد بود. با این حال، پس از تهاجم به اوکراین، تردید مسکو از بین رفته است و تهران و مسکو یک سناریوی رادیکال و نظامی برای برهم زدن نظام لیبرال و ایجاد یک نظم چندقطبی واقعی در ذهن دارند.

در این نظم جدید، مفاهیم حوزه نفوذ و منطقه گرایی دوباره مطرح شده است. در حالی که حوزه نفوذ روسیه از قلمروهای امپراتوری سابق آن تشکیل شده است، برای ایران همسایگی بلافصل آن است. هر دو در حال احیای گذشته امپراطوری خود هستند،[vi] اما این بار در تضاد زدایی چابک تر هستند و سعی می کنند نظم متفاوتی را بنا کنند. به عنوان مثال، در قفقاز جنوبی و دریای خزر، هر دو کشور ایده منطقه‌گرایی را پذیرفته‌اند. ایده هایی مانند۳+۳ (ترکیه، ایران و روسیه به اضافه ارمنستان، آذربایجان و گرجستان) منعکس کننده این تفکر هستند[vii].

با این حال، همگرایی ایران و روسیه نباید منجر به یک اتحاد قطعی شود. در واقع، در نظم نوین جهانی اوراسیا که مسکو و تهران در نظر دارند، اتحادهای رسمی قطعی تلقی نمی شوند. هر دو استدلال می کنند که نیازی به تشکیل یک اتحاد واقعی ندارند زیرا این امر توانایی آنها را برای مانور در عصر چندقطبی جدید محدود می کند. هر دو از دیگری برای تقویت موقعیت های چانه زنی مربوطه خود در صحنه جهانی استفاده خواهند کرد. برای مثال، روسیه به دنبال امتیازاتی در مورد اوکراین به عنوان بهای حمایت مستمر این کشور از احیای توافق هسته ای ۲۰۱۵ ایران (برجام) بود. ایران به نوبه خود کمتر تمایلی به احیای توافق با ایالات متحده دارد زیرا از حمایت ضمنی مسکو برخوردار است.

در سیاست بین المللی ایران به هیچ وجه ساده لوح نیست، بلکه سیاست بسیار عمل گرایانه ای را در قبال روسیه دنبال می کند. برای تهران، روسیه تنها یک عنصر در تلاش بزرگتر آن برای ایجاد یک سیاست خارجی \ند منظوره است که شامل تقویت روابط با همسایگان اوراسیا و نزدیکی اخیر با عربستان سعودی در معامله ای با میانجیگری چین است. برای تهران، روابط نزدیکتر با روسیه به منزله ایجاد نظم اوراسیا چند قطبی با افزایش قدرت مانور و مجموعه بزرگتری از انتخاب های سیاست خارجی تلقی می شود.

همانطور که در مورد روابط رو به رشد روسیه با چین اتفاق می افتد، همگرایی مسکو با تهران باید به طور فزاینده ای به عنوان یک توسعه بلندمدت تلقی شود. جنگ در اوکراین احتمالا برای مدتی ادامه خواهد داشت، همانطور که رقابت فزاینده آمریکا و چین و تقویت تدریجی موضع پکن در خاورمیانه ادامه می‌یابد. این روندهای اصلی تنها همکاری تهران – مسکو را بیشتر تحکیم خواهد کرد.

***

امیل اودالیانی استاد روابط بین الملل در دانشگاه اروپایی تفلیس گرجستان و محقق راه ابریشم است.

[i] https://www.aa.com.tr/en/politics/iran-says-long-term-cooperation-pact-with-russia-to-be-finalized-next-month/2858620

[ii] https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/ex-empires-iran-and-russia-forge-new-bonds-as-both-blame-ir-their-woes-on-the-west /

[iii] https://www.wsj.com/articles/russia-supplies-iran-with-cyber-weapons-as-military-cooperation-grows-b14b94cd

[iv] https://www.mei.edu/publications/can-west-stop-russian-iranian-convergence

[v] https://www.bbc.com/news/world-europe-62218696

[vi] https://link.springer.com/book/10.1007/978-981-19-4037-8

[vii] https://www.aa.com.tr/fa/politics/russia-suggests-3-3-format-with-turkey-iran-azerbaijan-armenia-georgia-in-caucasus/2384679

مرکز استیمسون -۱۱ آوریل ۲۰۲۳

چاپ متن