غیر از حلاج و سهروردی یقینا تعداد فیلسوفان شهید تفکر اسلامی بیشتر از این دونام ثبت شده است. در اسلام تاریخ بشر را به دو دوره جاهلیت و دوره بعد از اسلام تقسیم می کنند. مورخین غربی رازی را ولتر دوره حکومت عباسیان نام نهاده اند. انجمن اخوان البصره ای در قرن دهم میلادی در عراق ریاضیات را کلید درک جهان می دانست. مشهوریت ابوعلی سینا در غرب آنچنان عظیم بود که حتی در قرن بیستم دو رمان موفق پرخواننده “مدیکوس” و “جاده اصفهان” پیرامون زندگی او نوشته شده. غرب صوفیسم را از نظر فلسفی هوادار فنومنولوگی می داند.
فارابی؛ متوفی ۹۵۰ میلادی در دمشق، نخستین فیلسوف نوافلاتونی است که در چند موضوع مخالف ال کندی است. نظرات سیاسی او متکی به نظرات دولت و جامعه افلاتون است. خیلی از موضوعاتی که بعدها به ابن سینا نسبت داده اند قبلا فارابی آنان را مطرح کرده بود. او تنها فیلسوف ترک تبار در میان فیلسوفان مسلمان است که در آسیای میانه در روستای فاراب یا اوترار امروزی بدنیا آمد .
وی میگفت که مردم در جامعه سالم دنبال شناخت و در جامعه مبتذل دنبال لذت هستند. فارابی جهان را ازلی میدانست. او ضرورت قانون علیت را در تفکر اسلامی وارد نمود. نظرات او متکی به افکار فلوطین و نوافلاتونی هاست. فارابی در کتاب “دولتی نمونه”افکار سیاسی خودرا مطرح کرد. دولت مورد نظر فارابی تقلیدی است از نظرات افلاتون، – و انسان فارابی، ارسطویی یعنی اجتماعی است. دولت هرمی و هیرارشی فارابی دولتی است که در راس آن یک فیلسوف یا یک روشنفکر یا یک امام یا یک پیشنماز با عنوان رئیس قرار دارد. طرح دولت ایده آل فارابی متکی بر راسیونالیسم است. در عصر رنسانس حکومت سامانی، پایتخت آن بخارا مرکز شرقی جهان اسلام بود .
ذکریای رازی، پزشک و راسیونالیست ایرانی اسلامی در سال ۸۶۵ در ری بدنیا آمد و در سال ۹۲۵
درگذشت. آثار رازی در اروپای قرن ۱۶ میلادی مورد احترام و تدریس قرار گرفتند. آثار فلسفی دینی او راسیونالیستی هستند. او فیلسوفی است که اهل بحث و جدل و تبلیغ نبود. رازی بیشترین فاصله را با سنت وحی قرآنی داشت. او مبلغ دینی است طبیعی و میگفت که تنها راه حقیقت و درک آن دنیا، فلسفه است و نه عقیده .
رازی نه ماتریالیست است و نه آته ایست بلکه فقط وحی را قبول ندارد. نگاه او به حقایق دینی، فلسفی نبود بلکه راسیونالیستی و روشنگرانه بود یعنی او به خدا ایمان دارد ولی وحی را قبول ندارد و روح جهان را نفس یا نفس کل جهان مینامید. رازی همچون مکتب متکلمین میگفت که جهان بر اساس اتم ها تشکیل شده. این نظر او شبیه نظرات اتمی دمکریت است. او خودرا شاگرد سقراط میشمرد گرچه اسلام نظری دوگانه نسبت به سقراط دارد؛ یکبار او را با دیوگنس سفال نشین اشتباه میگیرد و بار دیگر او را راسیونالیست این جهانی ماده گرا بشمار می آورد .
در قرن دهم میلادی در شهر بصره یک انجمن سری دایرت المعارفی بنام انجمن غیبی علوم یا برادران بصره ای بوجود آمد که نگاهی راسیونالیستی به تمام علوم، فلسفه و ادیان داشت. این انجمن حدود ۵۲ اعلامیه و نشریه و مانیفست بیرون داد. تفکرات ناتورالیستی آنان به نظرات فیثاقورث و افلاتون نزدیک بود. آنها میگفتند که کتاب طبیعت و جهان بر اساس ریاضیات نوشته شده و انسان حلقه ایست میان جهان زمینی و جهان آسمانی یا بزبان کانت انسان شهروند دو جهان یعنی جهان فانی و جهان ابدی است. موضوع روح جهان مقوله ای بود که قبلا رواقیون یونان باستان به اندازه کافی مورد بحث قرار داده بودند .
ابوعلی سینا مثل فارابی اهل آسیای میانه بود و در سال ۹۸۰ میلادی در شهر آستانه در نزدیکی بخارا بدنیا آمد. پدرش از هواداران فرقه اسماعیلیه بود. ابن سینا، پزشک ، فیلسوف، وزیر و جهان وطنی است که میگفت تفکر موجب سلامت روح می شود. غربی ها او را بزرگترین عالم شرق اسلامی می دانند. سنتز افکار او بر اساس دین اسلام و تفکر فرهنگ ایرانی است و فلسفه او مجموعه فلسفه جهان عرب و ایران بین قرون ۱۴-۵ هجری است .
ابوعلی سینا را حقیقت فلسفه اسلام میدانند . مسحیت سدههای میانه او را بعد از سقراط دومین معلم جهان آنزمان نامید . سینا را کشاف قرص و کپسول در صنعت داروسازی هم می دانند. او در نوجوانی در زمان حکومت نوح ابن منصور سامانی در شهر بخارا تمام کتابهای کتابخانه آن شهر را مطالعه کرده بود. امروز کتابخانه ملی شهر بخارا در ازبکستان بنام ابوعلی سینا دارای حدود ۳۰۰۰۰۰ جلد کتاب است .
حکومت سامانی حامی فرهنگ و تفکر ایرانی و زبان فارسی بود. پایه زبان فارسی جدید در زمان رنسانس سامانی گذاشته شد. بدون حمایت فرهنگی سامانیان از زبان فارسی، ایران امروز فاقد شاعرانی مانند رودکی، نظامی، فردوسی، سعدی و حافظ می بود .
ابوعلی سینا در کتاب اتوبیوگرافی خود مدعی شد که ۴۰ بار کتاب متافیزیک ارسطو را مطالعە کرده بدون اینکه بتواند آنرا بفهمد تا اینکه بعد ها با کمک تفاسیر فارابی موفق به درک و فهم آن کتاب و آن بحث شد. سینا وزیر حاکمی در شهر همدان بود و بعد از شکست سامانیان از محمود غزنوی آواره شد و سرانجام در سال ۱۰۳۷ میلادی در سن ۵۶ سالگی در همدان درگذشت. او قبلا دوبار به زندان افتاده و به مرگ محکوم شده بود .
ابوعلی سینا یک متفکر راسیونالیست بود و به ادعای مورخین غربی تمام فلسفه اش نقشی روان درمانی دارد. او را تا به امروز معلم عرفان اسلامی ایرانی نیز می دانند. در غرب شاگردانش به او به اندازه ارسطو احترام می گذاشتند. سینا میخواست راسیونالیسم را با ایده آلیسم ترکیب کند. او خالق دایرت المعارف کوچک مفاهیم عرفانی است و میگفت که قلب انسان ارگان شناخت انسان است. در نظر او راسیونالیسم یک طرف ماهیت فکری انسان و عرفان طرف دیگر آنست. او عرفان را فرهنگ قلب و عشق انسان می دانست .
اسلام شناسان غرب اشاره میکنند که عرفان اسلامی حامل ایده های فلسفی است. بلوخ از جمله مارکسیست هایی است که عرفان را بخشی از اندیشه مثبت فلسفی میداند؛ شاید بدلیل یهودی بودنش. او در کتاب بیوگرافی ابن سینا تعجب میکند که راسیونالیسم روشنگرانه فلسفه اسلامی در مبارزه علیه تحجر از عرفان کمک میگیرد .
عرفان معمولا تمایل به رد قوانین آسمانی دارد و شراب سنبل و استعاره ای برای سرمستی و نشئگی در وجود خداست. عارفان اشاره میکنند که چون خدا خود زیباست پس او زیبایی را نیز دوست دارد. در تاریخ فلسفه اسلامی ال عربی یکی از بزرگترین صوفیان بشمار می آید. از زمان دکارت (۱۶۵۰-۱۵۹۵ م ) که شناخت فلسفی شناخت عقل گرایانه تعریف شده است، عرفان نمی تواند به شناخت برسد .
در فلسفه یونان باستان نه تنها افلاتون بلکه رواقیون نیز دارای آثار عرفانی زیادی بودند. غالب عرفا سکوت را بر بحث و سخنوری ترجیح می دادند. در غرب ادیبان و نویسندگانی مانند پروست و بودلر را عرفای غیر مذهبی یا کافر بشمار می آورند. در تاریخ سیر اندیشه غرب تعدادی هم عارف غیرمذهبی و یا پانته ایستی (طبیعت خدایی) وجود داشته. در طول تاریخ تفکر بشر نقش روان درمانی عرفان گاهی از روانشناسی امروزی مهمتر بوده .
قبلا در غرب ادعا میشد که اسلام فاقد عرفان بوده وبعدها آنرا از هند و بودیسم و هندویسم گرفته . امروزه سوره ۲۴ ،آیه ۳۵ قرآن را اساس عرفان در اسلام می دانند . حلاج که در سال ۸۵۷ میلادی بدنیا آمده بود در سال ۹۲۲ در بغداد به اتهام صوفیگری اعدام شد. عارف دیگری بنام بایزید بسطامی را به طرفداری از عرفان پانته ایستی طبیعتگرایی متهم کردند .
غزالی باعث شد که یک عرفان معتدل در اسلام تحمل گردد. مولوی (۱۲۷۳-۱۲۰۷م)بعد از حلاج یکی از مهمترین عرفای اسلام و ایران است. او نیز مانند حلاج یکی از مبلغین عرفان عاشقانه قلبی است . قبر مولوی در شهر قونیه پایتخت آنزمان سلجوقیان است. جهانبینی مولوی نیز افلاتونی است. عرفان اسلامی خلاف جزم گرایی اسلامی خواهان دینی الهی کائناتی و عشقی – انسانی جهانی بود .
منبع .wolfgang günter lerch, denker des propheten , piper verlag münchen,2002,s.47-87
