امروز، در روز جهانی حقوق بشر، یادآور میشویم که جایگاه زنان شاخصی برای سنجش عدالت و انسانیت در هر جامعه است. دستیابی به برابری جنسیتی نه یک مطالبهٔ نمادین، بلکه شرط لازم برای صلح پایدار، سلامت اجتماعی و توسعهٔ عادلانه است. دادههای یک سال گذشته نشان میدهد خشونت علیه زنان در ایران نه حادثهای پراکنده، بلکه الگویی ساختاری و فراگیر است.
در این سال، بیش از ۱۱۰ زن و دختر در بستر خشونت خانگی جان باختهاند؛ قتلهایی که پشت هر کدام، تاریخچهای از اختلافات طولانی، کنترلگری، سوءظن، مخالفت با ازدواج اجباری، کودکهمسری و درخواست طلاق نهفته است. بسیاری از این زنان با چاقو، سلاح گرم، خفهکردن یا آتشسوزی عمدی به قتل رسیدهاند و در شماری از پروندهها، مرتکب پس از قتل خودکشی کرده است. در کنار این موارد، چندین قتل خانوادگی چند قربانی و مواردی از اسیدپاشی نیز ثبت شده است.
در ادامهی همین الگو، پروندههای تجاوز و آزار جنسی نیز تکاندهنده بوده است؛ از تجاوز در آمبولانس تا آزار جنسی زنان جویای کار، از تجاوز گروهی منجر به خودکشی در یاسوج تا فریبهایی با عنوان کارفرما، صاحبخانه یا رانندهٔ اینترنتی. حتی یک پروندهٔ هولناک از زندانیکردن زن و کودک خردسالش در قفس و تجاوزهای چندساله ثبت شده است. در چندین مورد، فشارهای خانگی و اجتماعی زنان را به خودکشی یا خودسوزی کشانده است. این موارد نشان میدهد که خشونت علیه زنان در اشکال گوناگون و در محیطهای مختلف بازتولید میشود.
در کنار این چرخهٔ خشونت، زنان سیاسی زندانی در ایران نیز نمادی از مقاومت و پایداریاند. شمار آنان دستکم به ۱۲۷ نفر میرسد؛ زنانی از طیفهای گوناگون فکری و اجتماعی که به دلیل فعالیتهای مدنی، اعتراضات مسالمتآمیز یا دفاع از حقوق بشر بهای سنگینی پرداخته و در زندان به سر میبرند. بسیاری از آنان در برابر فشارهای امنیتی، احکام سنگین و شرایط دشوار بازداشت، همچنان بر خواست خود برای آزادی، عدالت و برابری ایستادهاند. حضور این زنان گواه آن است که محدودیتهای حقوقی و سیاسی چگونه در زندگی واقعی افراد به سلب آزادی بدل میشود.
همزمان، در عرصهٔ عمومی نیز زنان با فشارهای امنیتی، قضایی و فرهنگی روبهرو بودهاند. دستکم ۴۵ زن بازداشت و بیش از ۳۰ زن احضار شدهاند؛ از فعالان حقوق زنان، خبرنگاران و هنرمندان گرفته تا زنانی که در ویدیوهای رقص حضور داشتهاند یا با حجاب اختیاری در خیابان بودهاند. بیش از ۱۲ واحد صنفی، از کافه تا مطب پزشک، به دلیل «عدم رعایت شئونات اسلامی» یا « عدم رعایت حجاب اسلامی » پلمب شده است. احکام صادرشده نیز سنگین است: بیش از ۲۰۰ ماه حبس، شلاق، ممنوعیت فعالیت، ممنوعیت خروج از کشور، پابند الکترونیکی و اقامت اجباری برای زنانی که تنها بهواسطهٔ اعتراض مدنی یا حضور متفاوت در فضای عمومی هدف برخورد قرار گرفتهاند. این فشارها تصویری روشن از مواجهه زنان با محدودیتهای سیستماتیک ارائه میکند.
مجموعهٔ این دادهها نشان میدهد خشونت جنسیتی در ایران نه مجموعهای از رخدادهای پراکنده، بلکه الگویی پیوسته است که در خانه، محیط کار، خیابان و حتی در ساختارهای قضایی و امنیتی بازتولید میشود. تا زمانی که زنان در زندگی روزمرهٔ خود در معرض تهدید، تبعیض و بیعدالتی قرار گیرند، نمیتوان از تحقق حقوق بشر سخن گفت.
تحولات حقوقی اخیر نیز نگرانیها را تشدید کرده است. تغییرات مرتبط با مهریه، که بر زندگی زنان و حق برخورداری از حداقلیترین ابزارهای حمایت قانونی تأثیر میگذارد، به گونهای پیش برده شد که میتواند تبعیض ساختاری موجود را عمیقتر کند. این تصمیمها نهتنها امنیت اقتصادی زنان را کاهش میدهد، بلکه حلقهٔ فشار را بر زنانی که پیشتر نیز در معرض خشونت، کنترلگری یا وابستگی اجباری بودهاند تنگتر میکند. به این ترتیب، قوانین نیز بهجای حمایت، گاه به تقویت چرخهٔ خشونت دامن میزنند.
در سطح جهانی نیز زنان در نقاط مختلف، از غزه تا سودان، از افغانستان تا اوکراین، بار سنگین جنگ، آوارگی، نآمنی و تجاوز جنسی را بر دوش میکشند. در بسیاری از این درگیریها، بدن زنان هدفی سیاسی و نظاممند بوده است. با وجود گذشت ۲۵ سال از تصویب قطعنامهٔ ۱۳۲۵ شورای امنیت دربارهٔ «زنان، صلح و امنیت»، حضور زنان در تصمیمسازیهای کلان همچنان ناچیز است. این همزمانی وضعیت ایران با بحرانهای جهانی نشان میدهد که دفاع از حقوق زنان مسئلهای جهانی است، نه محلی.
با این حال، روایت امروز فقط روایت رنج نیست؛ روایت مقاومت نیز هست. زنان، در خانه و مدرسه، دانشگاه و خیابان، محیط کار و هنر، و حتی در سکوت شبکههای اجتماعی، هر روز برای صاحب بودن بر زندگی خود تلاش میکنند. این تلاش آرام اما مستمر یکی از بزرگترین جنبشهای انسانی زمانهٔ ما را شکل داده است: جنبشی برای برابری، امنیت، عدالت و بازپسگیری کرامت.
روز جهانی حقوق بشر یادآور این تعهد مشترک است که هیچ جامعهای آزاد نخواهد شد مگر آنکه زنانش آزاد باشند. تحقق حقوق زنان امری نمادین یا تجملاتی نیست؛ بنیانی است برای صلح، سلامت اجتماعی و توسعهٔ پایدار. هر گامی به سوی برابری، گامی به سوی جامعهای انسانیتر برای همه است؛ جامعهای که در آن دختران با ترس بزرگ نمیشوند، زنان با تبعیض پیر نمیشوند و عدالت با جنسیت سنجیده نمیشود.
امروز، در این روز جهانی، بر یک اصل ساده اما بنیادین تأکید میکنیم: کرامت زن، معیار کرامت جامعه است. جامعهای که زنان در آن با خشونت و تبعیض زندگی کنند، هرگز نمیتواند مدعی آزادی و انسانیت باشد. دفاع از حقوق زنان نزاعی سیاسی نیست؛ مسئولیتی اخلاقی است، مسئولیتی که از خانه آغاز میشود، در قانون ادامه مییابد، در سیاست و فرهنگ تقویت میشود و در رفتار روزمرهٔ ما معنا پیدا میکند. آیندهای عادلانه تنها زمانی ممکن است که زنان بتوانند بدون خشونت، بدون ترس و بدون تبعیض زندگی کنند. تا آن زمان، راهی طولانی در پیش داریم؛ اما هر گام در این مسیر، گامی به سوی جهانی انسانیتر است.
خبرگزاری هرانا | دنیا را نارنجی کن؛ گزارش سالانه خشونت علیه زنان در ایران – خبرگزاری هرانا
خبرگزاری هرانا | شرح مشکلات و لیست اسامی زنان زندانی سیاسی در زندان قرچک ورامین – خبرگزاری هرانا
