در شبی که دود جنگ آسمان تهران را تیره کرده بود، مردان زندانی بند هفت اوین به مناسبت هشت مارس از مجسمه «زنانگی در جنگ و استبداد» رونمایی کردند؛ اثری از مرتضی پروین و رضا خندان که با خواندن شعری از محمد نجفی، شاعر زندانی، همراه شد.
در پشت دیوارهای بلند زندان اوین، جایی که سکوت و محدودیت بر هر حرکت سایه میاندازد، شامگاه یکشنبه هشتم مارس (۱۷ اسفند) مراسمی متفاوت برگزار شد. جمعی از مردان زندانی در سالن یک بند هفت این زندان، همزمان با روز جهانی زن، از مجسمهای رونمایی کردند که نام آن خود روایتگر رنج و مقاومت است: «زنانگی در جنگ و استبداد».
ایدهپردازی و ساخت این اثر را مرتضی پروین و رضا خندان، دو زندانی سیاسی بر عهده داشتند. آنها چند هفته در شرایط محدود زندان به ساخت این مجسمه پرداختند؛ اثری که بدن اندکی خمیده زنی را نشان میدهد که از چهار سو به بندهایی سنگین و زمخت کشیده شده است. پیکر زن خمیده است، اما فرو نریخته؛ ایستاده است و در همان خمیدگی نیز ایستادگی میکند.
این مجسمه با ترکیب مواد مختلف ساخته شده و بر پایهای به اندازه ۶۰ در ۶۰ سانتیمتر با ارتفاعی حدود ۱۵۰ سانتیمتر قرار دارد؛ اثری که با وجود محدودیت شدید ابزار و مواد در زندان شکل گرفته است.
فضای مراسم تنها در پشت دیوارهای اوین محدود نماند. بیرون از آن، تهران و بسیاری از شهرهای ایران زیر بمبارانهای شدید هوایی قرار داشتند. در شبهای پیدرپی حملات، انفجار مخزن نفت یا پالایشگاهی در حوالی زندان اوین، روز منتهی به آن شب را نیز با چنان غلظت دودی پوشانده بود که گویی نیمهشب بر شهر سایه انداخته است؛ واقعیتی هولناک که خود به استعارهای زنده از جنگی بدل شده که بر ایران سایه انداخته است.
در آغاز مراسم، رضا خندان با اشارهای کوتاه اما روشن به تاریخچه روز جهانی زن، از مبارزات بیامان زنان در تاریخ معاصر ایران یاد کرد. او این اثر هنری را به تمامی زنانی تقدیم کرد که در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ و نیز در جریان جنگ جان خود را از دست دادهاند.
او با انتقاد شدید از استبداد حاکم و از خودِ جنگ گفت: «زنان و کودکان نخستین و اصلیترین قربانیان جنگها هستند، بیآنکه در شکلگیری آن نقشی داشته باشند.»
خندان افزود جنگها چیزی جز شرارت، نفرت و ویرانی بههمراه ندارند. بهگفته او، بسیاری از جنگها با شعارهایی زیبا و حتی مقدس آغاز میشوند، اما در نهایت تنها نابودی برجای میگذارند؛ نابودی انسان و انسانیت، محیط زیست، آثار هنری و میراث فرهنگی ملتها.
او در پایان ابراز امیدواری کرد که هرچه زودتر سایه سنگین استبداد و جنگ از کشور دور شود.
پس از او، مرتضی پروین نیز در سخنانی کوتاه درباره روند شکلگیری مجسمه «زنانگی در جنگ و استبداد» گفت:
این کار را من آغاز کردم، اما رضا خندان بود که هم با مشورتهایش و هم بهلحاظ فنی آن را کامل کرد.
مرتضی پروین درباره این اثر گفت نیازی به تجزیه و تحلیل مفصل آن نمیبیند، زیرا فرم بصری کار تا حد زیادی خود گویای معنای آن است.
او افزود که این اثر تلاشی است برای بیان «بدنمندی، زن، زندگی و مبارزه در زنجیر»؛ «معنا و اندیشه و زنانگی»؛ تجربهای مدرنیستی که در شرایط سخت زندان و در نبود مواد خام مناسب شکل گرفته است.
بهگفته او، اجرای چنین پروژهای در این روزگار دشوار و در مکانی چون زندان اوین ـ که خود نمادی از استبداد تلقی میشود ـ تلاشی انسانی برای نفی زنستیزی و خشونت، نفی استبداد و جنگ است.
پروین در پایان تأکید کرد که این اثر، همچون دیگر کارهای او، در ستایش صلح خلق شده است.
در ادامه مراسم، شعری از محمد نجفی، زندانی بند مردان اوین، بهمناسبت روز جهانی زن خوانده شد؛ شعری خطاب به همسرش در میانه آتش و آشوب جنگ:
اعجاز
از میان اینهمه تیرهای سرگردان
که در آسمان خط و نشان میکشند
از لابهلای صدای گامهای بلند و سنگین
بمبها که تن زمین را میلرزانند
عزیز من!
برای من بوسهای بفرست
من سفیر صبور و آشنای لبهای تو را
میشناسم
سراپا گوشم به راه!
شاید اینبار، در این جنگ، آماج تو شدم!
ای خاک سربلند!
چشمهایت را ببندو اعجاز من ببین به بند!
سینه سپر گلولهها
گونهها سپر بوسهها!
زیبای من
حالا چشمهایت را بگشای
و اعجاز خود ببین
به جای بوی باروت،
نه تنها اوین
جهان بوی عطر تو را گرفته است!
محمد نجفی، زندان اوین، روزجهانی زن،
۸ مارس ۲۰۲۶/ ۱۷ اسفند ۱۴۰۴
برگرفته از سایت رادیو زمانه
