تأثیر تنش‌های خاورمیانه از تنگه هرمز تا سفره مردم

هشدارهای اخیر سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) (Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)) نشان می‌دهد که درگیری میان ایران، ایالات متحده و اسرائیل، بیش از آنکه به کمبود فوری غذا منجر شود، می‌تواند موج تازه‌ای از افزایش قیمت مواد غذایی در جهان ایجاد کند. تجربه بحران‌های پیشین نیز همین الگو را تأیید می‌کند: شوک‌های ژئوپولیتیکی در مناطق انرژی‌خیز، ابتدا بازار انرژی را ملتهب کرده و سپس، با فاصله‌ای چندماهه، اثر خود را بر قیمت غذا نشان می‌دهند.

در این میان، تنگه هرمز به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان، نقشی کلیدی دارد. هرگونه ناامنی در این مسیر می‌تواند قیمت نفت و گاز را افزایش دهد؛ افزایشی که مستقیماً به بالا رفتن هزینه تولید، فرآوری و حمل‌ونقل مواد غذایی منجر می‌شود. کشاورزی مدرن به‌شدت به انرژی وابسته است و از تولید نهاده‌ها تا انتقال محصول به بازار، بدون سوخت‌های فسیلی عملاً امکان‌پذیر نیست؛ از همین رو، افزایش قیمت انرژی به‌سرعت در کل زنجیره غذا منعکس می‌شود.

یکی از حساس‌ترین حلقه‌های این زنجیره، بازار جهانی کود است. بخش قابل توجهی از تولید کودهای شیمیایی، به‌ویژه کودهای نیتروژنی، به گاز طبیعی وابسته بوده و کشورهای خاورمیانه در این حوزه نقش مهمی دارند. در صورت افزایش قیمت گاز یا اختلال در عرضه، بهای کود افزایش می‌یابد و کشاورزان، به‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد، ناچار به کاهش مصرف آن می‌شوند. پیامد این روند، کاهش بهره‌وری زمین‌های کشاورزی و افت تولید محصولاتی مانند گندم و ذرت در فصل‌های بعدی است؛ کاهشی که در برخی موارد می‌تواند قابل توجه باشد.

هم‌زمان، ناامنی در مسیرهای دریایی هزینه حمل‌ونقل جهانی را افزایش می‌دهد. شرکت‌های کشتیرانی در چنین شرایطی با رشد هزینه بیمه، تغییر مسیر یا کاهش ظرفیت حمل مواجه می‌شوند؛ عواملی که در نهایت به افزایش قیمت انتقال غلات، روغن‌های نباتی و سایر کالاهای اساسی می‌انجامد. این وضعیت برای کشورهایی که وابستگی بالایی به واردات مواد غذایی دارند، تهدیدی جدی محسوب می‌شود.

با این حال، پیامدهای این بحران به‌طور برابر توزیع نمی‌شود. کشورهای ثروتمند معمولاً توان بیشتری برای جذب شوک‌های قیمتی و تأمین نیازهای خود دارند، اما کشورهای فقیر، به‌ویژه در آفریقا و بخش‌هایی از آسیا، بیشترین فشار را متحمل می‌شوند. افزایش هزینه واردات و محدود شدن دسترسی به نهاده‌های کشاورزی، تولید داخلی این کشورها را تضعیف کرده و وابستگی آن‌ها را تشدید می‌کند. در همین راستا، نهادهایی مانند برنامه جهانی غذا  (World Food Programme) و کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد  (United Nations Conference on Trade and Development) نیز هشدار داده‌اند که افزایش هم‌زمان قیمت انرژی، حمل‌ونقل و مواد غذایی می‌تواند فشارهای معیشتی را تشدید کرده و به بحران‌های اقتصادی و اجتماعی گسترده‌تری منجر شود.

آنچه این وضعیت را خطرناک‌تر می‌کند، نه یک شوک ناگهانی، بلکه یک فرآیند تدریجی و فرسایشی است. اگرچه بازار جهانی هنوز با کمبود فوری مواد غذایی مواجه نشده است، اما ادامه تنش‌ها می‌تواند منجر به افزایش قیمت‌ها، کاهش تولید و افزایش ناامنی غذایی در ماه‌های آینده شود. در چنین شرایطی، مسئله دیگر صرفاً «موجود بودن غذا» نیست، بلکه «دسترسی به غذا» است؛ یعنی وضعیتی که غذا در بازار موجود است اما بسیاری از مردم توانایی خرید یا دسترسی به آن را ندارند – و تجربه تاریخی نشان داده است که این می‌تواند بحران‌های ژئوپلیتیکی را به بحران‌های انسانی تبدیل کند.

بر اساس تحلیل‌های فائو، در صورت تداوم درگیری‌ها، سه پیامد اصلی محتمل است: افزایش تورم جهانی مواد غذایی، فشار بر تولید کشاورزی به‌دلیل گرانی نهاده‌ها، و تشدید ناامنی غذایی در کشورهای فقیر و وابسته به واردات. این روند، بیش از آنکه یک شوک فوری باشد، مسیری تدریجی است که می‌تواند شکاف میان «دسترسی» و «دسترسی‌پذیری» غذا را عمیق‌تر کرده و پیامدهای انسانی گسترده‌تری به‌دنبال داشته باشد.

منابع:

The Work We Do Special: Global Agrifood Implications of the 2026 Conflict in the Middle East

UN warns higher food prices if Strait of Hormuz shuts

Effects of the Middle East Conflict: Fuel Prices, Civilians and Hunger – World Food Program USA

Home | UN Trade and Development (UNCTAD)

Global food supplies could be badly hit if Iran war drags on, says fertiliser boss | US-Israel war on Iran | The Guardian

چاپ متن