یک مثل عامیانه در غرب با اشاره به فلسفه هند می گوید که هزاران سال است که مردم روستاهای اطراف کوه اورست در کشور نپال به عبادت آن مشغول بودند و صعود به قله کوه را گناه و مزاحمت خدایان می دانستند، یاهزاران سال است که غا لب شرقی ها تصویر ماه را در آب می بینند و به اسطوره سازی و شعرگویی رمانتیک در باره آن می پردازند، ولی غربی ها در سال ۱۹۵۳ قله اورست و در سال ۱۹۶۸ کره ماه را عملا تسخیر کردند.مورخین سیر اندیشه این روح کنجکاوی و تجربه گرایی فرهنگ غربی را ناشی از فرهنگ ریسک و شهامت و کنجکاوی پرومته ای یونانی می دانند.
چنانچه فلسفه شرق یعنی فلسفه هند و چین را بحساب آوریم، تاریخ فلسفه جهان بیش از ۳۰۰۰ سال میشود و اگر فرض را بر این اساس بگذاریم که فلسفه، دین، هنر، علم ، و تکنیک نوعی فرم شناخت و برای هدف تسلط برجهان بوده، فلسفه هند می خواهد با کمک عرفان و خودسازی. تضاد انسان و جهان را حل کند. هدف این فلسفه از آغاز نجات بوده ، یعنی نجات شخصی خود. تراژدی مهم این فلسفه، شکست اش در عمل گرایی و در منطق بود. آنجا که نتوان ادعاها را از طریق تجربه و آزمایش ثابت کرد، خرافات شروع می شود، در حالیکه در غرب، فلسفه از الهیات، و علم از فلسفه استقلال یافتند، در جامعه و تاریخ هند ، این استقلال پیش نیامد.
در فلسفه چین نه مبارزه با طبیعت بلکه موضوع حفظ قدرت سیاسی در نظام فئودالی همیشه مورد بحث قرار گرفت. یونانیها خلاف شرقی ها موفق شدند از اسطوره سازی به منطق گرایی برسند. در حالیکه سقراط دانش و تقوا را یکی میدانست، باکون میگفت که دانش موجب رسیدن به قدرت و توانایی انسان می گردد. هراز؛ شاعر یونان باستان، دو هزار سال پیش از کانت، شعار روشنگری را مطرح نمود و گفت شجاع باش و غقلت را بکار بگیر!
در زبان یونانی، فلسفه یعنی عشق به آموختن، چون انسان معمولی نه خداست و نه شیطان بلکه یک جوینده شناخت. هدف فیلسوف، یافتن هوادار و خواننده ومرید نیست بلکه دعوت از همنوعان برای تفکر و بحث و جستجوگری است. ارسطو میگفت که تمام انسانها ذاتا دنبال شناخت و دانش هستند چون ایندو ریشه در یک ساختار غریزی دارند یعنی غریزه حقیقت جویی، پس تمام انسانها فیلسوف هستند. فیلسوف صاحب شناخت نیست بلکه در راه آن کوشش می کند یعنی او یک طلبه و آموزنده است.
فلسفه تنها علم آزاد است و به هیچ چیز وابسته نیست. در نظر سکولارها فلسفه موجب آزادی می شود ، مسیحی ها می گویند شناخت حقیقت، باعث آزادی می گردد. ارسطو تسلط بر جهان و شناخت جهان را از طریق علم و عمل توصیه میکرد.اسکندرمقدونی شاگرد او کوشید تا این تئوری ارسطو را اجرا نماید . در فرهنگ غرب، ارسطو پدرعلوم؛ منطق ، فیزیک ، اخلاق ، و روانشناسی بشمار می آید .
رومی ها در مقایسه با یونانیها دارای فلسفه خاص خود نبودند. هدف آنان حقیقت جویی نبود آنها فقط علاقمند به فلسفه سیاسی و فلسفه عملی بودند. سیسرو وسنکا دو فیلسوف سیاسی عملگرا بودند . سیسرو میگفت که فلسفه، هنر زیستن و نوعی فرم زندگی است. رومی ها از فلسفه بعنوان وسیله رام کردن قدرت سیاسی، سازماندهی جامعه، بستن قرارداد و کشف قانون و حقوق استفاده می کردند. امروزه در غرب ادعا میشود که ستون تمدن اروپایی روی روح و تفکر یونانی، تقوا و صفات رومی، ایمان و عقیده یهودی، وعشق به همنوع مسیحی، بنا شده است. مسیحیان اسکولاستیک مانند رومی ها از فلسفه فقط استفاده عملی میکردند. برای حفظ و اتحاد تاج شاهی و منبر روحانی، الهیات مسیحی با ارتجاع فئودالی با هم متحد شدند.
آنطور که گزنفون گواه میدهد انتقاد از دین از آغاز، بخشی از فلسفه یونانی بود. مثال افلاتون نشان داد که چنانچه فیلسوف نتواند فراتر از منطق، دیالکتیک و دیالوگ بحث کند، سراغ اسطوره سازی میرود . در اروپا بعد از زوال فئودالیسم ، فرم سازماندهی یونانی رومی قدرت، مانند اجرای دمکراسی، جمهوریخواهی وتاسیس آکادمی های افلاتونی حاکم شد.
در غرب درپایان قرن ۱۹ روش فیثاغورثی یعنی تفسیر ریاضی جهان معمول شد و متافیزیک ایده آلیستی ماتریالیستی، ریاضی گردید. 7 ستاره فلسفە آغازگر غرب در عصر جدید ، باکون ، دکارت ، هابس ، پاسکال ، اسپینوزا ، لاک ، و لایبنیتس بودند . در فلسفه غرب ، سقراط قابل باور است چون حرف و عملش یکی بودند . نیچه و شوپنهاور گرچه از مرگ و قهرمانی و خودکشی و ناامیدی سخن گفتند ، خودشان ولی به آخرین ریسمان زندگی چسبیده بودند و غیرقابل باور هستند.
هندیها چون اهمیتی به زبان و تاریخ و ثبت وقایع نمی دادند، غیر دقیق هستند. به این دلیل تقسیم دوره های فلسفه هند و یاتعیین آغاز آن کار مشکلی است. با این وجود امروزه به دورههای زیر اشاره میشود ؛ دوره ودی (۵۰۰-۱۵۰۰ پ.م.)، دوره سیستم های کلاسیک (۱۰۰۰ب.م.-۵۰۰ق.م )، و دوره بعد از کلاسیک (۲۰۰۰-۱۰۰۰ب.م). هدف اصلی فلسفه بودیسم و هندوئیسم، نه برای شناخت و تسلط بر جهان ،بلکه نجات فرد بود.
از نظر مرحله ای فلسفه هند شباهتی با دورههای فلسفه یونانی مانند؛ فلسفه پیش از سقراط، فلسفه کلاسیک یونان، و فلسفه هلنی دارد. در فلسفه هند دوره های فلسفه ودی به بخش های زیر تقسیم می گردد. دوره های خدایان (۱۰۰۰-۱۵۰۰پ.م) ، دوره عرفان قربانی کردن ۷۵۰-۱۰۰۰پ.م)، و دوره اوپادیشادها ( ۵۵۰-۷۵۰ پ.م) .اوپادیشادها چون ۲ قرن پیش از سقراطی های یونان بودند، از نظر فلسفی اهمیت خاصی دارند . فلسفه برهمنی هند از ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد تاکنون فعال بوده .
امروزه اشاره میشود که نظام فئودالی هند نه تنها مانع واقعیت دادن به یک ایده بزرگ شد بلکه فلسفه هند را نیز تسخیر و بی جان نمود. مشکل شناسایی فلسفه آغازی هند غیر از سهل انگاری ثبت تاریخی آن به سبب این است که غالبا فیلسوف در پشت نام اثرش گمنام مانده است.
از نظر جغرافیایی بودیسم در مرز هند یعنی در کشور نپال امروزی جایی که اقوام آریایی اقامت داشتند بوجود آمد. معمولا فراموش می شود که فلسفه بودیسم یک جنبش اصلاحگرایانه علیه فلسفه و دین برهمنی بود.
فلسفه بعد از دوره کلاسیک هند شامل ۴ بخش ۲۵۰ ساله زیر است؛ قرون فرقه سازی (۱۲۵۰-۱۰۰۰ب.م )، رواج اسلام (۱۵۰۰-۱۲۵۰ب.م)، هجوم مغول (۱۷۵۰-۱۵۰۰ب.م)، و رواج فرهنگ اروپایی (۲۰۰۰-۱۷۵۰ب.م). تا زمان ۱۰۰۰ سال بعد از مسیح، در زندگی فکری جامعه هند، ادیان و فلسفه های بودیستی، برهمنی، و یائنیسی هنوز حاکم بودند.
