پوپولیسم آمریکائی و ایرانی

دولت اوباما در اعتراض بە آنچە دمکراتها با استناد بە گزارشهای نیروهای امنیتی آمریکا دخالت روسیە در انتخابات آمریکا از طریق حملە سایبری بە نفع ترامپ می دانند، دستور اخراج ۳۵ تن از دیپلمات های روسی را از این کشور صادر کرد. اما در کمال تعجب، در یک واکنش غیرمنتظرە، ولادیمیر پوتین از اخراج متقابل دیپلماتهای آمریکائی کە در این گونە موارد امری عادیست، خودداری ورزید و گفت کە منتظر می ماند تا ترامپ سکان قدرت را بدست گرفتە و از واکنش احتمالی او مطلع شود.

البتە ترامپ نیز در یک واکنش غیرمعمول، عمل پوتین را عالی خواند، واکنشی کە خشم و نارضایتی هم دمکراتها و هم جمهوریخواهان را کە با این عمل اوباما موافق بودند، برانگیخت. این فاکت یک بار دیگر نشان داد کە ترامپ در نظر دارد راە خود را برود.

اما بحث ما در واقع مورد مطرح شدە نیست، بلکە اشارە بە نکتە ظریفی است در اختلاف میان پوپولیسم ایرانی و پوپولیسم آمریکائی.

همە بە یاد داریم کە احمدی نژاد بمثابە نماد نوین پوپولیسم ایرانی همراە با یارانش، آنگاە کە پست ریاست جمهوری را در دست داشت، و بویژە در دوران پایانی این پست، هنگامی کە ساز عدم موافقت با بعضی از پرنسیپها و سیاستهای مسلط “نظام” را می زد، چە جوری توسط نهادهای اصلی قدرت، از جملە نهاد رهبری و قوە قضائیە کنترل و سر جای خودش نشاندە می شد. قهر چند روزە او کە بە جائی نرسید، طرح مکتب ایرانی توسط مشاور او کە با مخالفت شدید محافل اصلی قدرت روبرو شد و غیرە، از جملە نمونەهائی اند کە بشدت موقعیت او را در کل نظام تضعیف کردند.

حال در آمریکا، درست در طرف مخالف موقعیت جغرافیائی ایران، با حضور ترامپ و نوع پیروزشدنش در انتخابات اخیر ریاست جمهوری این کشور، با تیپ نوین پوپولیست آمریکائی روبرو هستیم. تیپی کە همگان را بنوعی شگفت زدە کرد و کسی را در حقیقت تصور این نبود کە دمکراسی لیبرال اجازە ظهور چنین پدیده هائی را آن هم در عصر پست مدرنیسم بدهد کە اساسا مختص کشورهای غیردمکراتیک اند. آنچە مختص بە تیپ ویژە ترامپ است سرپیچی او از نرمهای موجود و طرح شعارها و مواضعی است کە حتی مخالفت هم حزبی های او را هم بشدت برانگیختە است.

اما فرق میان این دو پوپولیست یا پوپولیسم چیست؟

فرق این است کە پوپولیسم ایرانی در یک بستر غیر دمکراتیک و استبدادی بە منصە ظهور می رسد و در همین پارادایم بە بازی خود ادامە می دهد، در بستری کە نتیجە بازی قدرت کە بر اساس یک رهبر قدرقدرت و مستبد پی ریزی شدە است، سرانجام و عمدتاً در همین چهارچوب موقعیت نهائی خود را باز می یابد. در این نوع سیستم، رئیس جمهور پوپولیست، در لایەهای پایین تر قدرت از بازی ویژە خود و در حد محدودی، از آن عملاً می تواند بهرە جوید، و شاید بیشتر در همان محدودەای کە رهبر و نهادهای اصلی قدرت تعیین کردەاند.  

اما پوپولیسم آمریکائی در یک بستر دمکراتیک و بدون نهادهای نظارتی غیر انتخاباتی جلو می رود. در نوع آمریکائی پوپولیسم، علیرغم سرپیچی های پوپولیست از سیستم موجود، نە رهبری وجود دارد کە او را سر جای خودش بنشاند و نە قوە قضائیە تحت رهبری یک لیدر مستبد. این چنین احتمال چرخش های غیر قابل پیش بینی در سیاست عمومی آمریکا در آیندە قابل پیش بینی است.

نهایتاً این کە پوپولیسم ایرانی سرانجام در قدرت اصلی ذوب می شود و نمی تواند مسیرساز شود، اما پوپولیسم آمریکائی با توجە بە وضعیت دمکراتیک جامعە از توان مانور بیشتری برخوردار خواهد بود.

رژیم جمهوری اسلامی کە بر اساس پوپولیسم خمینی بە منصە ظهور رسید، اساساً نمی تواند وجود یک پوپولیست دیگر را تحمل کند.