در سوگ ناصر تقوایی

درگذشت ناصر تقوایی، کارگردان، فیلمنامه‌نویس، مستندساز و از برجسته‌ترین چهره‌های سینمای اندیشه در ایران، فقدانی بزرگ برای فرهنگ و هنر معاصر ماست. او از نسل هنرمندانی بود که در برابر سانسور، ابتذال و تحمیل سکوت، راه دشوار صداقت و آزادگی را برگزیدند.

ناصر تقوایی شش شماره‌ از «هنر و ادبیات جنوب» را از فروردین ۱۳۴۵  تا اردیبهشت ۴۶ با همکاری رفیق فدایی منصور خاکسار بعنوان بخشی از نشریات ادبی فرهنگی مستقل دهه چهل در آبادان منتشر کرد.

ناصر تقوایی از همان آغاز مسیر هنری‌اش، به ساخت مجموعه‌ای از مستندهای اجتماعی درباره جنوب ایران، و با نگاه تازه‌ای به سینما روی آورد. نگاهی که واقعیت را نه در سطح، که در عمق انسان و اجتماع جست‌وجو می‌کرد. آثار نخستین او همچون باد جن، نخل و اربعین تنها گزارش‌های تصویری نبودند،بلکه سخنی  بودند علیه فراموشی و بی‌صدایی مردمان جنوب.

با ساخت فیلم «آرامش در حضور دیگران»، تقوایی به‌روشنی نشان داد که سینما می‌تواند آینه فروپاشی اخلاقی، سیاسی و اجتماعی جامعه‌ای باشد که در آن دروغ بر حقیقت سایه انداخته است. همین صداقت هنری، سبب شد تا سال‌ها این فیلم در توقیف بماند. پس از آن، درخشش او در سریال ماندگار «دایی‌جان ناپلئون»، تصویری از طنز تلخ تاریخ و سیاست ایران را پیش چشم مردم گذاشت، روایتی از نسل بعد از کودتای ۳۲ که گرفتار سوءظن، ترس و توهم توطئه بود ،همان ساختار ذهنی که هنوز بر حیات فرهنگی ما سایه افکنده است.

شاهکار «ناخدا خورشید»، اقتباسی بومی و درخشان از «داشتن و نداشتن» همینگوی، تجلی روح مقاومت و کرامت انسان ایرانی در برابر استبداد و فقر است. در دورانی که هنر زیر فشار سیاست و سانسور، از معنا تهی می‌شد، ناصر تقوایی با زبانی استعاری، صدای آزادی را در قالب تصویر و روایت حفظ کرد.

او در همه سال‌های بعد، با وجود تجربه و اعتبار فراوان، در عمل از کار بازداشته شد. طرح‌هایش ناتمام ماند، فیلمنامه‌هایش خوانده اما هرگز مجاز به تولید نشد، و بسیاری از آثارش در بایگانی‌های خاموش گرفتار آمدند. اما او هیچ‌گاه تن به سازش نداد. سکوت طولانی‌اش نیز شکلی از اعتراض بود؛ اعتراضی نجیب و ریشه‌دار به نظامی که هنر را تنها زمانی می‌پذیرفت که مطیع باشد.

ناصر تقوایی هنرمندی بود که با پایداری اخلاقی و فکری خود نشان داد خفقان نمی‌تواند وجدان هنری را نابود کند. آثار او، چه بر پرده سینما و چه در ذهن نسل‌های بعدی، سندی ماندگار از مقاومت فرهنگی است.

اکنون که او از میان ما رفته، تنها اندوه فقدان یک فیلمساز بزرگ نیست که بر دل می‌نشیند، بلکه اندوهِ خاموشِ سرزمینی است که هنوز با فرزندان آگاه و مستقل خود بی‌مهری می‌کند.

درگذشت ناصر تقوایی، هنرمند آزاده و صادق سینمای ایران را به خانواده ایشان، جامعه هنری و مردم فرهنگ‌دوست کشور تسلیت می‌گوییم. یادش گرامی،نامش در افتخار، و راهش در دل آزادگان ادامه خواهد داشت.

دبیرخانه شورای مرکزی سازمان فداییان خلق ایران(اکثریت)

۲۵ مهر ۱۴۰۴

*****

مراسم تشییع جنازه آقای تقوایی نیز خود صحنه کارگردانی شگفت انگیزی از او بود که هنر و سنت جنوب را با مدرنیته انسانی قرن حاضر تلفیق کرده بود.

چاپ متن