۲۹ آبان ۱۳۶۸ (۲۰ نوامبر ۱۹۸۹ میلادی)، پیماننامهٔ جهانی حقوق کودک توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید و روز ۱۱ شهریور ۱۳۶۹ (۲ سپتامبر ۱۹۹۰ میلادی) قانونیت اجرایی یافت.
پیماننامهٔ حقوق کودک بزرگترین پیمان بینالمللی در حمایت از کودکان است. این پیماننامه تنها سند مرتبط با حقوق بشر است که توسط وسیعترین و پرشمارترین کشورهای جهان و حتی فراتر از اعضای سازمان ملل مورد پذیرش و تصویب قرار گرفته است. ایالات متحدهٔ آمریکا تنها کشوریست که تا کنون این پیماننامه را تصویب نکرده است.
کودکی دورهای است که باید با امنیت، سلامت، آموزش و آزادی همراه باشد. سازمان ملل متحد طی دههها با تصویب معاهدات مختلف اصولی برای حمایت از کودکان تعیین کرده است: حق زندگی، حق آموزش، حق امنیت و حفاظت از خشونت و بهرهکشی. پیماننامه تأکید دارد که کودک باید در فضایی آزاد از خشونت، استثمار، کار اجباری و محرومیت از آموزش رشد کند. دولتها موظفاند بسترهای اجتماعی، اقتصادی و قانونی مناسب و ضرور را فراهم کنند تا کودکان بتوانند زندگی سالم و با کرامت داشته باشند.
اما واقعیت جهانی نشان میدهد که این حقوق اغلب در سایهٔ قوانین و قواعد سرمایه و سرمایهداری و منافع سیاسی و اقتصادی نادیده گرفته میشوند و میلیونها کودک در نقاط مختلف جهان با بحرانهای عمیق انسانی روبهرو میباشند.
کودکانی که در مناطق جنگزده، مناطق فقیر و مناطقی که تحت سلطهٔ سیاسی و اقتصادی زندگی میکنند، هر روز با گرسنگی، بیماری، بیخانمانی و خشونت روبهرو میشوند. بسیاری از کودکان در معرض کار اجباری، ازدواج زودهنگام، سوءتغذیه و دسترسی محدود به آموزش قرار دارند. این وضعیت نشان میدهد که حقوق کودک نه یک واقعیت جهانی بلکه یک آرمان است که تحقق آن با تضادهای قدرت، نابرابری جهانی و سلطه اقتصادی مواجه است و بشریت برای تحقق آن نیاز به مبارزهٔ پایدار و مداوم دارد.
مبتنی بر دادهها و آمارهای ارائهشده توسط صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) و دیگر نهادها و سازمانهای حقوق کودک و حقوق بشر، در نتیجهٔ تغییرات مخرب جهانی، روند رو به بهبود حقوق کودکان متوقف شده است. در لحظهٔ کنونی از هر پنج کودک، یک کودک در شرایط فقط مطلق زندگی میکند و بیش از ۴۰۰ میلیون کودک در سطح جهان در فقر زندگی میکنند و حداقل از دو نیاز حیاتی روزانه، یعنی تغذیهٔ کافی و تأمین نیازهای بهداشت محروماند.
یکی از بحرانیترین نمونههای نقض حقوق کودکان، وضعیت کودکان فلسطینی در غزه است. در جریان بیش از دو سال جنگ وحشیانهٔ اسراییل علیه مردم این باریکهٔ سرزمینی فلسطین هزاران کودک کشته و زخمی شدند، مدارس و بیمارستانها هدف قرار گرفتند و نسل جدید فلسطینی در شرایط اضطراری و خشونتآمیز پرورش مییابد. این حملات نمونهای روشن از نقض قوانین بینالمللی و از جمله پیماننامهٔ جهانی حقوق کودک است. کودکان به عنوان قربانیان بیگناه، هیچ نقشی در این منازعات ندارند، اما بیشترین آسیب را میبینند. وضعیت غزه نشاندهنده شکست جامعهٔ جهانی در اجرای حقوق کودک و مقابله با خشونتهای ساختاری و نظامی و یادآور این واقعیت است که شعارهای حقوق بشری بدون اقدام عملی در جهت تأمین، تحقق و تضمین آنها، به معنای تهی کردن از محتواست.
نقض حقوق کودک محدود به مناطق جنگزده نیست، بحران اقتصادی، فقر، بیثباتی سیاسی و سوءتغذیه میلیونها کودک در آفریقا، آسیا و آمریکای جنوبی را در معرض خطر قرار داده است. و فراتر از آن گسترش فقر کودکان به تدریج دامنگیر کشورهای ثروتمند اروپای غربی نیز شده است.
کودکان کار، کودکانی که در معادن، کشاورزی یا صنایع کوچک کار میکنند، با دستمزد ناچیز، آموزش محدود و سلامت به خطر افتاده، نمادهای روشنی از ناکامی نظام جهانی در حفاظت از حقوق کودکاند. بسیاری از این کودکان به دلیل بحرانهای اقتصادی و سیاستهای نولیبرالیسم جهانی، عملاً به ابزار تولید برای بازار جهانی بدل شدهاند و از حقوق اولیه انسانی محروم میشوند.
سازمان ملل، یونیسف و دیگر نهادهای حقوق کودکان و حقوق بشری تلاش میکنند با کمکهای انسانی، آموزش و حمایتهای روانی کودکان را حفاظت کنند، اما محدودیتهای سیاسی، اقتصادی و نظامی مانع تأثیرگذاری این تلاشهاست. بسیاری از کشورها به دلایل منافع اقتصادی و سیاسی، تجاوزات علیه کودکان را محکوم نمیکنند یا فشار واقعی برای توقف آن وارد نمیآورند. این نشان میدهد که حقوق کودک بدون عدالت جهانی، صلح و کاهش سلطه نظامهای قدرت، به سختی تحقق مییابد.
حقوق کودک نه تنها مسئلهای اخلاقی و انسانی، بلکه شاخصی برای سلامت جامعه و نظام جهانیست. نقض حقوق کودکان در جنگها، بمبارانها، فقر و بهرهکشی اقتصادی نشان میدهد که جامعهٔ جهانی هنوز نتوانسته تعهدات خود را عملی کند. کودکان فلسطینی در غزه نمونه بارزی از این بحراناند؛ جایی که خشونت، محاصره و تجاوز نظامی نسل جدید را در معرض خطر دائمی قرار داده است. حمایت از حقوق کودک نیازمند اقدام جمعی و هماهنگ جهانی است، نه تنها برای جلوگیری از کشتار، بلکه برای تضمین حق آموزش، سلامت، امنیت و رشد انسانی کودکان در سراسر جهان.
مقاومت اجتماعی، فشار بینالمللی و نظارت دقیق بر سیاستهای جهانی، ابزارهاییاند که میتوانند مانع نقض حقوق کودکان و بازسازی عدالت انسانی شوند. جهان تنها زمانی میتواند به تحقق معیارهای واقعی و سنجشپذیر حقوق کودک نزدیک شود که ساختارهای اقتصادی و سیاسی بر پایهٔ عدالت و احترام به انسانیت شکل گرفته باشند، نه صرفاً منافع اقتصادی و قدرت سیاسی.
کودکان باید بتوانند زندگی کنند، رشد کنند و آموزش ببینند، آنها حق دارند از خشونت، بهرهکشی و جنگ در امان باشند. تا زمانی که نظم و نظام جهانی مبتنی بر نابرابری، سلطه اقتصادی و سیاستهای جنگآور است، هیچ کودکی در هیچ نقطهای از جهان امنیت و آرامش واقعی و تضمینشده نخواهد داشت. دفاع از حقوق کودکان، نه یک شعار، بلکه یک مسئولیت جهانی و انسانی است که با عمل، همبستگی و عدالت اجتماعی تحقق مییابد.
پنجشنبه، ۲۹ آبان ۱۴۰۴ (۲۰ نوامبر ۲۰۲۵ میلادی)
گروه کار امور بینالملل سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)
