توضیح: در بخش نخست تاثیر تحریمها بر معیشت و زندگی کارگران و زحمتکشان ، به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این تحریمها پرداخته شد. در این بخش، تمرکز بر تأثیر تحریمها بر وضعیت حقوقی و فعالیتهای صنفی کارگران و همچنین بررسی پیامدهای روانی و فشارهای ناشی از تحریمها بر زندگی کارگران و زحمتکشان است.
تحریمها در سالهای اخیر نه فقط اقتصاد، بلکه زندگی روزمره مردم را دگرگون کردهاند و سنگینترین بار آن بر دوش کارگران و زحمتکشان افتاده است؛ کسانی که همواره پشتوانۀ تولید و تداوم زندگی اجتماعی بودهاند، امروز با سفرهای کوچکتر، امنیت شغلی شکنندهتر و فشارهای روانی و انسانی گستردهتری روبهرو هستند. تحریمها مطالبات صنفی و حقوقی کارگران را محدود کرده، بحرانهایی تازه در زندگی روزمرۀ آنان ایجاد کرده و حتی توان و کارکرد تشکلهای کارگری را تضعیف کردهاند. آنچه کارگران امروز تجربه میکنند، تنها یک بحران اقتصادی نیست؛ بلکه روایتی روشن از تأثیرات عمیق و انسانی تحریمها بر جامعهای است که هر روز زیر بار فشارهای تازه خمتر میشود.
در این مبحث کوتاه به سه محور اصلی پرداخته میشود:
۱ . تأثیر تحریمها بر مطالبات حقوقی و صنفی کارگران
۲ .پیامدهای انسانی و روانی تحریمها بر زندگی روزمرۀ کارگران و زحمتکشان
۲ .تأثیر تحریم ها بر فعالیت تشکلهای کارگری
تأثیر تحریمها بر حقوق و وضعیت صنفی کارگران
نخستین جایی که اثر تحریمها بهوضوح دیده میشود، محیط کار است. در بسیاری از واحدهای تولیدی و خدماتی، کارفرمایان با تکرار جملهای آشنا، فشار بر کارگران را توجیه میکنند
« تحریم هستیم؛ ناراضی باشید، افراد زیادی حاضرند با دستمزد کمتر کار کنند »
این جمله فقط یک تهدید لفظی نیست؛ بلکه بازتاب واقعیتی است که در گزارشهای میدانی متعدد قابل مشاهده است.
نمونههای میدانی:
کارگران یک کارخانه قطعهسازی در استان مرکزی (۱۴۰۱) روایت میکنند
قبلاً اگر اضافهکاری نمیدادند، چند نفر میرفتیم پیش مدیریت، حالا میگویند اگر ناراضی باشید، دهها نفر آمادهاند جای شما را بگیرند.
این تجربه فردی نیست؛ بلکه بخشی از یک الگوی گسترده و ساختاری و پژوهشی است
بر اساس یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ در بارهٔ «وضعیت اشتغال در صنایع پس از تحریمها»، رشد اشتغال در صنایع وابسته به واردات تا ۱۶.۴ درصد کاهش یافته است.
این عدد بهظاهر یک شاخص اقتصادی است، اما معنای اجتماعی آن بسیار عمیقتر است
کاهش اشتغال → افزایش صف بیکاران → تضعیف قدرت چانهزنی کارگران
وقتی فرصتهای شغلی کم میشود، کارگران بیش از پیش تحت فشار قرار میگیرند و توان مطالبه گری آنها کاهش مییابد. در چنین شرایطی
دستمزدها واقعیسازی نمیشوند، قراردادهای موقت و ناامن گسترش مییاببد، و کارگران برای حفظ شغل فعلی، از بدیهیترین حقوق صنفی خود چشم پوشی میکنند.
به بیان دیگر، تحریمها نه تنها زندگی اقتصادی کارگران را سختتر کردهاند، بلکه فضای حقوقی و صنفی آنان را نیز تضعیف کردهاند.
تحریمها؛ بهانهای برای توقف مطالبات صنفی
در سالهای اخیر، تحریمها به یکی از رایجترین ابزارهای توجیهی برای توقف یا تعویق مطالبات صنفی کارگران تبدیل شدهاند. در بسیاری از صنایع، عباراتی مشابه بطور مکرر از سوی مدیران شنیده میشود:
« طرح طبقهبندی مشاغل فعلاً متوقف است »
«بودجهای برای افزایش دستمزد نداریم؛ تحریم اجازه نمیدهد »
این جملات بهتدریج به یک ادبیات مشترک میان کارفرمایان تبدیل شده است؛ ادبیاتی که هدف آن نادیده گرفتن خواستههای قانونی کارگران است.
نمونۀ میدانی
طبق گزارش سال ۱۴۰۰ از یکی از پالایشگاههای جنوب کشور، زمانی که کارگران خواستار افزایش فوقالعاده بدی آب و هوا شدند، مدیریت با یک پاسخ رسمی و قابل تأمل در مقابلشان قرار داد،
«در شرایط تحریم، اولویت با امنیت اقتصادی کشور است، نه افزایش مزایا »
این نوع پاسخها در عمل به معنای تعلیق مطالبات صنفی است؛ زیرا تحریم بهعنوان ابزاری برای کارفرما به کار گرفته میشود تا هرگونه درخواست قانونی، اعم از مزایا، ایمنی شغلی، طبقهبندی مشاغل یا اصلاح دستمزد، به تعویق افتد.
تحریمها به یک ابزار ساختاری برای تضعیف حقوق صنفی تبدیل شدهاند؛ به گونهای که حتی مطالبات مصوب و قانونی نیز زیر سایه «شرایط تحریم» متوقف یا بیاعتبار معرفی میشود
تضعیف تشکلهای کارگری و محدود شدن اعتراضات
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ «کنفدراسیون کار ایران»، در سال ۱۴۰۲ مجموعاً
۲۳۹۶ تجمعات اعتراضی :
۱۶۹ اعتصاببات :
به ثبت رسیده است. بیش از ۷۰ درصد این اعتراضات مستقیماً به حقوق معوقه، تورم و بحران معیشتی مربوط بودهاند
با این حال، دربارهٔ میزان موفقیت این اعتراضات یا تأثیر واقعی آنها بر سیاستهای کارفرمایی و دولتی، آمار شفافی در دست نیست.
امنیتیشدن مطالبات صنفی
در برخی کارخانهها و واحدهای تولیدی، کارگران معترض با برچسبهایی مانند:
«اختلال در تولید در شرایط جنگ اقتصادی» مواجه شدهاند و برچسبی که عملاً یک اعتراض صنفی و قانونی را به سرعت به سطح «مسئله امنیتی» ارتقا میدهد. این روند پیامدهای مهمی دارد:
محدود شدن حق اعتراض کارگران
افزایش هزینۀ مشارکت در تجمعات یا اعتصابها
فشار بیشتر بر تشکلهای رسمی و غیررسمی کارگری
به این ترتیب، تحریمها نهتنها معیشت کارگران را تحت فشار گذاشتهاند، بلکه فضای فعالیت جمعی و تشکیلاتی آنان را نیز محدود کردهاند؛ به گونهای که هر مطالبه صنفی میتواند با برچسب «تهدید علیه اقتصاد» یا «اختلال در تولید» سرکوب یا بیاعتبار شود.
تأثیر تحریمها از منظر انسانی و روانی
برای درک ابعاد واقعی تحریمها، باید از محیط کارخانه خارج شویم و وارد خانههای کارگران و خانوادههای آنان شویم؛ جایی که فشار اقتصادی و محدودیتهای معیشتی به شکل ملموس خود را نشان میدهد
فشار روانی و نابسامانی خانوادهها
مطالعهای در سال ۲۰۲۴ تحت عنوان «تأثیر تحریمها بر سلامت و رفاه در ایران نشان داد
)Globalization & Health)
هزینه درمان و پرداخت مستقیم از جیب خانوار بهطور چشمگیری افزایش یافته است،
کیفیت تغذیه کاهش یافته و کالری دریافتی دهکهای پایین کاهش پیدا کرده،
میزان افسردگی، اضطراب و ترس از آینده نامعلوم در خانوارهای کمدرآمد به شدت افزایش یافته است
نمونههای میدانی
درمصاحبههای میدانی انجام شده بین سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲، خانوادههای کارگری بارها گزارش دادهاند
«گوشت کاملاً از سفره حذف شده.»
«میوه به کالای لوکس تبدیل شده.»
«هزینۀ ترمیم یک دندان بیش از حقوق یک ماه است.»
و مواردی نیز بیان شده که:
«فرزندم را از مدرسه بیرون آوردیم؛ نمیتوانیم هزینه سرویس و لوازمالتحریر را تأمین کنیم.»
این گزارشها فقط نمونهای از واقعیت تلخ زندگی کارگران هستند.
پیامدهای تحصیلی و اجتماعی
بر اساس آمار آموزش و پرورش، در سال ۱۴۰۱ بیش از ۹۰۰ هزار دانشآموز ترک تحصیل کردهاند
عمده دلایل این وضعیت فقر خانوادگی و ناتوانی در تأمین هزینههای رفتوآمد و لوازمالتحریر بوده است.
تحریمها در این سطح، نه تنها معیشت کارگران را تهدید میکنند، بلکه سلامت روان، ثبات خانواده و آینده کودکان را نیز تحت فشار قرار داده و اثرات آن به صورت نسلی و ساختاری ادامه خواهد داشت
تحریمها و تأثیر روانی بلندمدت
شنیدن روایتهای کارگران، عمق تأثیر روانی تحریمها روشنتر میشود
«نمیدانیم سال بعد اجاره خانه چقدر خواهد شد.»
«نمیدانیم بچههایمان میتوانند درس بخوانند یا نه!»
وقتی آینده نامعلوم باشد، امید اجتماعی و انگیزه برای زندگی به شدت کاهش مییابد.
این همان فرسودگی روانی است که روزانه در میان زحمتکشان و مزدبگیران دیده میشود؛ پدیدهای که آثار آن نه تنها بر سطح فردی، بلکه بر سلامت اجتماعی و پویایی اقتصادی خانوادهها و جامعه باقی میماند
تأثیر تحریمها بر فضای سیاسی و فعالیتهای کارگری
بحران اقتصادی ناشی از تحریمها معمولاً دولتها و نهادهای قدرت را به سمت کنترل بیشتر فعالیتهای صنفی و اجتماعی سوق میدهد. در چنین فضایی، حق قانونی اعتصاب و تجمع کارگران به سرعت بار سیاسی پیدا کرده و حتی امنیتی تلقی میشود.
نمونۀ میدانی:
کارگران یک واحد فولاد (۱۴۰۰) در اعتراض به ۳ ماه حقوق معوقه تجمع کردند. پاسخ رسمی مدیریت چنین بود درشرایط تحریم، این اعتراض به نفع دشمن خارجی است. به این ترتیب، اعتراض صنفی و قانونی کارگران به تهدید امنیتی تبدیل میشود و امکان پیگیری مطالبات قانونی به شدت محدود میگردد.
ضربات تحریم به زندگی کارگران و مزدبگیران
تأثیر تحریمها را میتوان در سه سطح اصلی مشاهده کرد:
ضربۀ حقوقی و صنفی
کاهش قدرت چانهزنی کارگران،
تضعیف تشکلها و سندیکاهای مستقل،
امنیتی شدن اعتراضات و محدودیت شدید فعالیتهای صنفی.
ضربۀ انسانی و روانی
افزایش فشار مالی و معیشتی،
افسردگی، اضطراب و فرسودگی روانی،
افزایش خشونت خانگی، ترک تحصیل کودکان، و کاهش کیفیت تغذیه و سلامت.
ضربه سیاسی
کنترل بیشتر فعالیتهای صنفی
سرکوب صدای اعتراض کارگران
محدود شدن فضای فعالیت تشکلهای مستقل کارگری.
پیامد کلی تحریم ها در تمامی ابعاد
تحریمها صرفاً یک ابزار سیاست خارجی نیستند؛ بلکه در سفره مردم، در روان خانوادهها، در آینده کودکان و در قدرت چانهزنی کارگران اثرات عمیق و روزمره ایجاد میکنند.
کسانی که بیشترین بار تحریم را به دوش میکشند، مزدبگیران، کارگران و زحمتکشان هستند؛ گروههایی که کمترین توان دفاع از خود را دارند. همچنین، تحریمها دو سر بحران را تقویت میکنند
یک سر، هسته سخت قدرت است که از تداوم بحران و تحریم خارجی بهرهبرداری میکند تا رانت، ثروت و کنترل داخلی خود را حفظ کند.
سر دیگر، زندگی روزمره کارگران و مزدبگیران است که با سقوط معیشت، فرسایش روانی، محدود شدن حق اعتراض، کاهش انگیزه برای تغییر و آیندهای نامعلوم مواجهاند
