قشم نه فقط یک جزیره، بلکه یک سکوی راهبردی در دهانه تنگه هرمز توصیف میشود؛ آبراهی که همچنان یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان است. قشم با وسعتی حدود ۱۴۴۵ کیلومتر مربع، از نظر جغرافیایی بر ورودی تنگه از سمت خلیج فارس مسلط است و به همین دلیل در محاسبات نظامی ایران نقشی محوری دارد. تحلیلگران میگویند همین موقعیت باعث شده است که قشم به نوعی «ناو هواپیمابر غرقنشدنی» ایران تبدیل شود؛ پایگاهی برای قدرت دریایی نامتقارن تهران و یکی از اصلیترین ابزارهای آن برای کنترل یا بستن تنگه هرمز.
اگرچه آمار دقیق درباره تعداد قایقهای تندرو، سامانههای ساحلی و تجهیزات مستقر در تونلها و تأسیسات زیرزمینی قشم محرمانه است، اما هدف اصلی این استقرار کاملاً روشن است: اعمال کنترل بر تنگه هرمز. یک کارشناس نظامی که الجزیره با او گفتوگو کرده، از «توانمندیهای تهاجمی ایران» در دل یک «شهر موشکی» زیرزمینی سخن گفته و تأکید کرده است این شبکههای پنهان اساساً برای بستن یا تسلط بر مسیر عبور نفت و گاز طراحی شدهاند.
جمهوری اسلامی در عمل نیز نشان داده قادر است از این موقعیت استفاده کند. در هفتههای اخیر، پس از تهدید تهران به هدف قرار دادن کشتیهایی که بخواهند از تنگه عبور کنند، رفتوآمد دریایی در این مسیر عملاً متوقف شد و اکنون فقط تعداد اندکی از کشتیهای حامل نفت و گاز اجازه عبور مییابند. همین مسئله قشم را از یک نقطه جغرافیایی مهم به یک مهره تعیینکننده در جنگ انرژی قرن بیستویکم بدل کرده است؛ جنگی که نه فقط ایران و آمریکا و اسرائیل، بلکه اقتصاد جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
اما اهمیت قشم فقط در نقش نظامی آن خلاصه نمیشود. این جزیره حدود ۱۴۸ هزار نفر جمعیت دارد که بیشترشان سنیمذهباند و به گویش بندری سخن میگویند. زندگی در قشم هنوز هم به دریا وابسته است و آیینهایی چون نوروز صیادی، که در آن برای احترام به دریا صید متوقف میشود، بخشی از فرهنگ بومی جزیره را شکل میدهد. همین پیوند دیرینه با طبیعت و دریا، تضادی عمیق با واقعیت نظامی امروز قشم ایجاد کرده است.
این تضاد زمانی آشکارتر شد که در هفتم مارس، یک هفته پس از آغاز جنگ، حملات هوایی آمریکا یک تأسیسات مهم آبشیرینکن در جزیره را هدف قرار داد. تهران این حمله را «جنایتی آشکار علیه غیرنظامیان» خواند و اعلام کرد بر اثر آن، آب آشامیدنی ۳۰ روستای اطراف قطع شده است. در واکنش، سپاه پاسداران حملاتی را به نیروهای آمریکایی در پایگاه الجفیر بحرین انجام داد و مدعی شد حمله به قشم از خاک یکی از کشورهای همسایه خلیج فارس انجام شده است.
قشم جزیرهای با تاریخی طولانی و پرلایه است. این جزیره در متون و دورههای مختلف با نامهای گوناگون شناخته شده است؛ از «اوآراکتا» در روایتهای یونانی تا «ابَرکاوان» در جغرافیای اسلامی. بنا بر برخی روایتها، نئارخوس، دریانورد یونانی، در این جزیره از آرامگاه اسطورهای اریترس دیدن کرده بود؛ شخصیتی که نامش به دریای اریتره داده شده بود. بعدها نیز فرمانروایان هرمز به دلیل موقعیت راهبردی جزیره، در سال ۱۳۰۱ دربار خود را به قشم منتقل کردند تا از حملات تاتارها در امان بمانند.
قشم در گذشته همچنین «مخزن آب» منطقه به شمار میرفت و آب آشامیدنی مورد نیاز پادشاهی هرمز را تأمین میکرد. ثروت جزیره چنان شهره بود که در سال ۱۵۵۲ فرمانده عثمانی، پیری رئیس، به آن حمله کرد و بنا بر گزارشهای زمانه، «غنیترین غنیمت جهان» را از آنجا به دست آورد. پرتغالیها نیز در ۱۶۲۱ در قشم دژی سنگی ساختند، اما یک سال بعد نیروهای ایرانی با همراهی انگلیسیها آنها را بیرون راندند. در قرن نوزدهم، بریتانیاییها نیز در باسعیدو پایگاه دریایی برپا کردند که تا ۱۸۶۳ مرکز مهمی برای نیروی دریایی هند بریتانیا بود.
منظرهای از تنگه چاه کوه، که گردشگران داخلی و خارجی را به خود جذب میکند، واقع در جزیره قشم در استان هرمزگان [فایل: فاطمه بهرامی/آنادولو
در کنار این تاریخ نظامی و استعماری، قشم همچنان یکی از مهمترین گنجینههای طبیعی خاورمیانه است. این جزیره میزبان جنگلهای حرا، زیستگاه مهم پرندگان مهاجر، و نیز ژئوپارک قشم است که در سال ۲۰۰۶ به عنوان نخستین ژئوپارک منطقه در فهرست یونسکو ثبت شد. دره ستارگان، با ستونها و شکافهای سنگیاش، غار نمکدان با طولی بیش از شش کیلومتر، و تنگه چاهکوه با دیوارههای بلند و فرسایشیافته، تنها بخشی از چشمانداز طبیعی خارقالعاده قشم را تشکیل میدهند.
دره ستارگان، بهویژه، در افسانههای محلی جایگاهی ویژه دارد؛ گفته میشود که ستارهای از آسمان سقوط کرده و زمین را شکافته و این منظره را پدید آورده است. غار نمکدان نیز از طولانیترین غارهای نمکی جهان به شمار میرود و بلورهای نمکی آن قدمتی چندصد میلیون ساله دارند. این ویژگیها باعث شده بود که قشم تا پیش از شدت گرفتن تنشهای اخیر، یکی از مهمترین مقاصد گردشگری طبیعی ایران باشد.
قشم امروز در نقطه تلاقی دو واقعیت متضاد ایستاده است: از یک سو، جزیرهای با طبیعتی کمنظیر، تاریخ کهن و فرهنگی زنده؛ و از سوی دیگر، دژی زیرزمینی و نظامی که اکنون به یکی از مهمترین ابزارهای ایران در نبرد بر سر تنگه هرمز و بازار جهانی انرژی تبدیل شده است. قشم در این معنا، فقط یک جزیره نیست؛ نماد فشردهای است از گذشته و حال ایران، از زیبایی و جنگ، و از این حقیقت که در خلیج فارس، زمینشناسی و ژئوپلیتیک گاه در یک نقطه به هم میرسند.
منبع: الجزیره
