انستیتو پاستور تهران سالها در دل شهری پرهیاهو، آرام و بیادعا کار میکرد؛ جایی که زندگی و سلامت انسانها در سکوت آزمایشگاهها معنا پیدا میکرد.
حمله اخیر به این مرکز، تنها ویرانی یک ساختمان نبود؛ زخمی بود بر پیکره دانشی که نسلها برای ساختنش تلاش کرده بودند.
این اقدام در تعارض آشکار با اصول حقوق عرفی بینالملل قرار دارد. بر اساس قواعد حقوق بشردوستانه، حمله عمدی به اهداف غیرنظامی و مراکزی که فاقد هرگونه کارکرد نظامی هستند، اکیداً ممنوع است و میتواند مصداق تخریب نامتناسب و غیرضروری تلقی شود.
دیدن دیوارهایی که روزی میزبان پژوهش و امید بودند و اکنون زیر آوار فرو ریختهاند، چیزی فراتر از یک خسارت فیزیکی است؛ نوعی فقدان جمعی که بهسادگی قابل جبران نیست.
این مجموعه صرفاً چند اتاق آزمایشگاهی نبود، بلکه شبکهای گسترده از آزمایشگاههای مرجع، بانکهای زیستی، مراکز همکار با سازمان جهانی بهداشت و دهها واحد تحقیقاتی در حوزه بیماریهای عفونی را در بر میگرفت. از کووید-۱۹ تا هاری، از مالاریا تا تبهای ویروسی، بسیاری از تشخیصها، پایشها و هشدارهای ملی از همین نقطه آغاز میشد.
وقتی موج انفجار دیوارها را لرزاند و ترکشها به قلب ساختمان مرکزی نشستند، آنچه آسیب دید فقط بتن و شیشه نبود؛ بخشی از توانایی کشور برای پاسخ به بحرانهای بهداشتی از کار افتاد.
برای بسیاری از مردم، پاستور فقط یک نام علمی نبود؛ بخشی از بدنشان بود. کافی است هرکس دست راستش را نگاه کند تا جای واکسنی را ببیند که سالها پیش در همین مرکز تزریق شده است. این رد کوچک، نشانی از اعتماد، سلامت و پیوندی است که میان مردم و این نهاد شکل گرفته بود.
اکنون نگرانیها تنها به آنچه از دست رفته محدود نمیشود. تخریب برخی آزمایشگاهها، بهویژه در حوزه بیماریهای عفونی، خطراتی فراتر از ویرانی فیزیکی ایجاد کرده است. وجود مواد و نمونههای حساس و هشدار درباره آلودگی احتمالی گرد و غبار، نشان میدهد که پیامد این حادثه میتواند به سلامت عمومی نیز گره بخورد.
این مرکز از قدیمیترین نهادهای علمی ایران و یکی از مراکز همکار سازمان جهانی بهداشت است. نقش آن در کنترل بیماریها، واکسیناسیون، پایش اپیدمیها و تولید دانش، سالهاست در همکاریهای ملی و بینالمللی تثبیت شده است.
درون آن، زندگی علمی جریان داشت؛ پژوهشگرانی که هر روز با بیماریها میجنگیدند، نه با سلاح، بلکه با دانش. اکنون بخشی از این جریان متوقف شده و احیای آن، تنها به معنای بازسازی ساختمانها نیست، بلکه نیازمند بازیابی ظرفیتهای علمی و عملیاتی است.
حمله به یک مرکز تحقیقاتی، پیامدهایی دارد که از میدان جنگ فراتر میرود. علم، برخلاف سیاست، مرز نمیشناسد. آزمایشگاهی که امروز در تهران آسیب میبیند، ممکن است فردا در همکاریهای منطقهای یا جهانی نقشی حیاتی داشته باشد. علم مرز نمیشناسد، در جهانی که بیماریهای نوپدید هر سال مرزهای تازهای را درمینوردند، تخریب یک مرکز علمی نهتنها یک کشور، بلکه همکاریهای منطقهای و جهانی در حوزه سلامت را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
مسئولان انستیتو اعلام کردهاند که فعالیتهای تشخیصی اصلی در شعب دیگر ادامه دارد. این موضوع نشان میدهد که بخشی از کارکردهای حیاتی حفظ شده، اما بازگشت کامل به وضعیت پیشین، فرآیندی زمانبر و نیازمند حمایت گسترده خواهد بود.
انستیتو پاستور تهران فقط یک مرکز علمی نیست؛ بخشی از حافظه زیستی و سلامت یک جامعه است. حمله به آن، حمله به زیرساختی است که در بحرانها بیصدا اما حیاتی عمل میکند.
شاید ساختمانها دوباره ساخته شوند، اما اهمیت این رویداد در یادآوری یک حقیقت نهفته است
امنیت واقعی بدون امنیت علمی و سلامت عمومی معنایی ندارد
