خاورمیانه چگونه گذار شتابان از سوخت های فسیلی را انجام خواهد داد؟

پیشرفت های فناوری جدید به سرعت موانع موجود را برای تبدیل انرژی های تجدیدپذیر به جایگزینی مطمئن و ارزان برای نفت، گاز و زغال سنگ از بین می برد.

به نقل از استیمسون بخش خاورمیانه و شمال آفریقا

۹ اکتبر ۲۰۲۴

یادداشت سردبیر: برزو درآگاهی[i]، روزنامه‌نگار باسابقه، خاورمیانه را از دیدگاه‌ها و در پست‌های مختلف، از جمله تولیدکنندگان عمده نفت و مصرف‌کنندگان انرژی پوشش داده است. این اولین قطعه او برای استیمسون است.

توسط باربارا اسلاوین، همکار برجسته، دیدگاه های خاورمیانه

خاورمیانه ای که با درگیری های مسلحانه، بن بست های ژئوپلیتیکی، بحران های پناهجویان و تأثیر فزاینده تغییرات آب و هوایی دست و پنجه نرم می کند، با تحولات جدیدی در انتقال سریعتر از حد انتظار جهانی به انرژی پاک مواجه است.

بسیاری پیش‌بینی کرده‌اند که حذف تدریجی مصرف سوخت‌های فسیلی برای کاهش تأثیر تغییرات آب و هوایی، نفوذ اقتصادی و استراتژیک خاورمیانه را کاهش خواهد داد. آنچه غیر منتظره است سرعت این تغییرات است. پیشرفت‌های فن‌آوری جدید به سرعت موانع موجود برای تبدیل انرژی‌های تجدیدپذیر به جایگزینی مطمئن و ارزان برای نفت، گاز و زغال‌سنگ را از بین می‌برد.

فناوری های انرژی خورشیدی، بادی و برق آبی به طور پیوسته در حال پیشرفت هستند. راه‌حل‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری برای ذخیره، مدیریت و توزیع انرژی تولید شده توسط خورشید، باد و آب به‌طور چشمگیری در حال افزایش هستند. انتظار می رود ظرفیت ذخیره انرژی در سراسر جهان، از ۲۷ گیگاوات در سال ۲۰۲۲، تا پایان سال ۲۰۲۴ به ۱۵۹ گیگاوات و تا سال ۲۰۳۰ پیش بینی می شود به ۶۵۰ گیگاوات افزایش یابد و تا سال ۲۰۳۳ به ۹۲۶ گیگاوات برسد[ii]. بیشتر پیش‌بینی‌های سازمان‌های دولتی و نیمه‌دولتی رشد آینده ظرفیت ذخیره‌سازی را به صورت خطی نشان می‌دهند. با این حال، رشد در این بخش تصاعدی بوده و نشانه‌ای از کند شدن نشان نمی‌دهد[iii].

ابزارهای جدیدی که استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را برای تامین انرژی وسایل نقلیه، خانه‌ها، ادارات، مؤسسات، صنعت و شهرها تسهیل می‌کنند، به طور منظم ظهور می‌کنند. پیشرفت‌های تقریباً هفتگی مهندسی شیمی این تغییر را تسریع می‌کنند. برای مثال، کمبود لیتیوم که به عنوان ماده کاتدی در بیشتر باتری‌های قابل شارژ استفاده می‌شود، مدت‌ها به عنوان یک محدودیت در رشد ظرفیت ذخیره‌سازی دیده می‌شد. اما دانشمندان و مهندسانی که توسط دولت ها، شرکت های خصوصی و دانشگاه ها تامین مالی می شوند، به سرعت در حال توسعه و به کارگیری طرح های باتری هستند که از عناصر فراوان تری مانند سدیم، هیدروژن، روی و آهن استفاده می کنند. چنین موادی نه تنها ارزان تر، بلکه اغلب ایمن تر و کارآمدتر از لیتیوم هستند. جایگزین های لیتیوم در حال حاضر در مقیاس صنعتی تولید می شوند. چین در ماه مه سامانه ای را راه اندازی کرد[iv] که کارشناسان آن را اولین تاسیسات ذخیره باتری سدیم یون در مقیاس شبکه در جهان توصیف کردند، یک نیروگاه انرژی پاک ده مگاوات ساعتی که می تواند ۱۰ هزار خانه یا چند مرکز داده پردازی کوچک را تامین انرژی نماید.

مانند سرعت توسعه ریزتراشه‌ها در طول دهه‌ها، پیشرفت‌های فناوری و صرفه‌جویی در مقیاس، ذخیره‌سازی انرژی موبایل و ثابت را ارزان‌تر، کوچک‌تر و کارآمدتر می‌کند. در طول ۳۰ سال گذشته، چگالی ذخیره انرژی – اندازه گیری مقدار توانی که می توان در یک کیلوگرم مربع مواد متمرکز کرد – پنج برابر شده است[v] در حالی که هزینه باتری ها از ۹ هزار دلار به ۵۰ دلار در هر وات ساعت کاهش یافته است.

توسعه باتری در کنار رشد و تکثیر فناوری‌های شارژ کارآمد بطور فزاینده اتفاق افتاده است[vi] که بالطبع به تبدیل خودروهای الکتریکی به بخشی جدایی ناپذیر از بسیاری از بخش‌های خودروی ملی کمک کرده است. به گفته آژانس بین‌المللی انرژی، در سراسر جهان، حدوداً یک از هر پنج خودروی جدید در ناوگان حمل و نقل در حال حاضر خودروی الکتریکی است.

پذیرش EV هنوز فضای قابل توجهی برای رشد دارد. در حال حاضر، فروش خودروهای برقی عمدتاً در چین، اروپا و ایالات متحده متمرکز شده است و مابقی جهان را به یک بازار دست‌نخورده خودروهای برقی تبدیل می‌کند که سازندگان خودروهای آمریکایی، اروپایی و آسیاییِ رقیب برای دسترسی به آن تلاش می‌کنند.

در طی چند سال گذشته، استفاده از کاربردهای باتری-الکتریکی در طیف وسیعی از صنایع تولید کربن نیز افزایش یافته است. صدها شرکت در سرتاسر جهان در حال توسعه یا فروش خودروهای باربری برقی، حمل و نقل دریایی، معدن، هوانوردی و حتی وسایل نقلیه و ابزارهای دفاعی هستند. موشک های فضایی یا جت های جنگنده با نیروی الکتریکی ممکن است دور از دسترس باشند. اما هواپیماهای ۹۰ سرنشینی که با باتری کار می‌کنند و می‌توانند پرواز ۴۵۰ مایلی بین بوستون و واشنگتن را با یک شارژ انجام دهند و کشتی‌های باری برقی با باتری که به ایستگاه‌های شارژ بادی در دریای شمال متصل می‌شوند[vii]، شاید کمتر از یک دهه بیشتر با امکانات امروز فاصله نداشته باشند.

در گزارشی که در اوایل سال جاری توسط موسسه راکی مانتین[viii] –یک اندیشکده با تمرکز بر انرژی های تجدیدپذیر، منتشر شد، گفته شده است[ix]: «با کاهش هزینه باتری و بهبود تراکم انرژی، برنامه های کاربردی یکی پس از دیگری باز می شوند. ما این را اثر دومینوی باتری می نامیم: عمل یک بازار با باتری الکتریکی، مقیاس و پیشرفت های تکنولوژیکی را به بازار بعدی می آورد. فناوری باتری ابتدا در لوازم الکترونیکی مصرفی، سپس در خودروهای دو و سه چرخ و خودروها مطرح شد. اکنون کامیون‌ها و ذخیره‌سازی باتری قرار است دنبال شوند. تا سال ۲۰۳۰، باتری‌ها احتمالاً سهم بازار را در کشتیرانی و هوانوردی نیز به خود اختصاص خواهند داد.

جهان برای آینده قابل پیش بینی به سوخت های فسیلی نیاز خواهد داشت. تقاضا برای برق در سطح جهان با نرخ سالانه حدود دو درصد در حال افزایش است[x] در حالی که پیش بینی می شود تقاضا برای گاز طبیعی در سال جاری دو و نیم درصد رشد کند. با این وجود حتی پس از انتقال کامل انرژی، نفت همچنان احتمالاً در تولید پلاستیک، مواد شیمیایی، مصالح ساختمانی، لوازم آرایشی و منسوجات استفاده خواهد شد.

اما رشد انرژی های تجدیدپذیر نیز از تقاضای برق و گاز طبیعی پیشی گرفته است. انتظار می‌رود تا سال ۲۰۲۸، انرژی‌های تجدیدپذیر بیش از ۴۲ درصد از تولید برق جهان را به خود اختصاص دهند[xi] که در مقایسه با ۳۰ درصد در سال گذشته، نرخ رشد سالانه ۸ درصد افزایش را نشان میدهد[xii]. بنابرین آینده احتمالی که در آن سوخت‌های فسیلی دیگر سوزانده نمی‌شوند از هم اکنون به آرامی در کانون توجه قرار می‌گیرد.

قیمت انرژی منعکس کننده آن است که به‌رغم آشفتگی‌های منطقه‌ای، قیمت نفت در دهه گذشته تا حد زیادی راکد بوده است و تقاضا در حال کاهش است. پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، قیمت گاز طبیعی به طور پیوسته کاهش یافته است[xiii]. در طی چند سال آینده، گار طبیعی احتمالاً کاهش بیشتری خواهد داشت و اقتصاد همه کشورهای تولیدکننده هیدروکربن را مختل می‌کند، اما باعث درد بیشتر در کشورهایی خواهد شد که عمدتاً به فروش سوخت‌های فسیلی وابسته هستند. گزارش سال ۲۰۲۳ توسط  ردیاب کربن[xiv]، یک اندیشکده که در مورد تأثیرات مالی تغییرات آب و هوایی تحقیق می‌کند، تخمین زد که «دولت‌های نفتی» وابسته به نفت در سراسر جهان ممکن است شاهد کاهش درآمدهای انرژی بین ۵۰ تا ۷۰ درصد باشند و درآمدهای بالقوه آنها تا سال ۲۰۴۰ “براساس انتقال انرژی با سرعت متوسط” ۸ تریلیون دلار کاهش یابد[xv].

در هیچ جای دیگر جهان، به اندازه خاورمیانه و شمال آفریقا، جمعیت کشورهایی که به طور مستقیم و غیرمستقیم به درآمدهای صادراتی هیدروکربن وابسته هستند، وجود ندارد. در حالی که سوخت های فسیلی حدود یک چهارم کل درآمد صادراتی اندونزی و ۱۶ درصد از درآمد برزیل را تشکیل می دهد، فروش نفت و گاز حداقل سه چهارم درآمد صادراتی در الجزایر، لیبی، عراق، عربستان سعودی، قطر، کویت و عمان را تشکیل می دهد. براساس داده های جمع آوری شده توسط بانک جهانی[xvi] به طور کلی، نفت و گاز ۶۸ درصد از درآمد صادراتی خاورمیانه و شمال آفریقا را در سال ۲۰۲۱ تشکیل می‌داد، در حالی که این رقم در آمریکای لاتین و کارائیب در سال ۲۰۲۳، ده درصد و در سال ۲۰۲۲ در کشورهای جنوب صحرای آفریقا ۳۹ درصد بود. یک انتقال انرژی با سرعت بیشتر می تواند منابع مالی خاورمیانه را که تا کنون هم با مشکلات روبرو بوده است، بیشتر کاهش دهد.

بحران‌ها شامل جنگ اسرائیل و فلسطین، جنگ بین اسرائیل و ایران و نیروهای نیابتی آن، و درگیری‌های مسلحانه شدیدی است که قدرت‌های محلی، منطقه‌ای و جهانی را در یمن، سوریه، لیبی، سودان و عراق درگیر کرده است. تشدید امواج گرما، خشکسالی، آتش سوزی جنگل ها و بیابان زایی که به تغییرات آب و هوایی نسبت داده می شود، بر شکننده بودن منطقه و فوریت انتقال انرژی افزوده است.

برخی از کشورهای خاورمیانه توانسته اند اتکای خود به صادرات انرژی سوخت فسیلی را کاهش دهند. طی سال‌ها، ایران مجبور شده است وابستگی خود به نفت و گاز را به کمتر از ۵۰ درصد کاهش دهد، بخشی از عوامل این تغییر ناشی از تحریم‌هایی است که باعث شده است ایران به صادرات پتروشیمی، پلاستیک، آلومینیوم، مس، فولاد و مواد غذایی متکی باشد.

هم محمد بن سلمان ولیعهد عربستان و هم رهبری امارات متحده عربی با درجات مختلف از فوریت و موفقیت تلاش کرده اند تا اقتصاد خود را متنوع کنند و بخش های غیر انرژی مانند خدمات حرفه ای و توریسم و تفریحات را رشد دهند. عربستان سعودی، الجزایر، مراکش، امارات متحده عربی و دیگران نیز اقداماتی را برای استفاده از تابش آفتاب فراوان حوزه مدیترانه و خاورمیانه و همچنین با استفاده از کاهش بی‌سابقه قیمت‌ پنل‌های خورشیدی[xvii] برای راه‌اندازی پروژه‌های بزرگ انرژی آفتابی[xviii] و احتمال مبادله نفت و گاز با صادرات انرژی پاک در آینده انجام داده‌اند.

اما به احتمال زیاد خیلی بیشتر لازم است تا این اقدامات صورت گیرد. کشورهای تولیدکننده نفت خاورمیانه در کاهش یارانه های انرژی که به شدت منسوخ شده است، بسیار کند عمل می کنند و هنوز هم مصرف بیش از حد داخلی را تشویق کرده و منابع سرمایه گذاری بهتر در آموزش و زیرساخت ها را هدر می دهند. طبق یک سند کاری صندوق بین المللی پول[xix]، عربستان سعودی و ایران ۲۷ درصد از تولید ناخالص داخلی را در سال ۲۰۲۲ صرف یارانه انرژی کردند.

سیاستگذاران در کشورهای صادرکننده انرژی خلیج فارس و شمال آفریقا و کشورهای لبنان، تونس، اردن و مصر که برای ارسال وجوه و سرمایه به آنها متکی هستند، دیگر نمی توانند چنین سیاست های کوته فکرانه ای را حفظ کنند. آنها باید تشویق شوند تا سریعتر تغییرات را برای انطباق با دنیای پس از سوخت های فسیلی اعمال نمایند، در غیر این صورت خطر عقب ماندن از تغییرات تکنولوژیکی آنها را با دشواری های بزرگ روبرو خواهد ساخت.

*****

[i] برزو درآگاهی روزنامه نگار بین المللی برنده جوایز متعدد است که از سال ۲۰۰۲ خاورمیانه، شمال آفریقا و اروپا را پوشش داده است. او در تهران، بغداد، بیروت، قاهره و استانبول مستقر بوده و برای فایننشال تایمز، لس آنجلس تایمز، ایندیپندنت، و دیگران کار کرده است.

[ii] https://www.pv-magazine.com/2024/07/09/global-energy-storage-fleet-to-surpass-1-tw-3-twh-by-2033-woodmac-says/

[iii] https://rmi.org/the-rise-of-batteries-in-six-charts-and-not-too-many-numbers/

[iv] https://cnevpost.com/2024/05/13/china-1st-large-sodium-battery-energy-storage-station-operation/

[v] https://rmi.org/the-rise-of-batteries-in-six-charts-and-not-too-many-numbers/

[vi] https://media.polestar.com/global/en/media/pressreleases/682509/polestar-and-storedot-successfully-charge-polestar-5-prototype-from-10-80-in-10-minutes

[vii] https://newatlas.com/energy/parkwind-offshore-charging-station/

[viii] Rocky Mountain

[ix] https://rmi.org/the-rise-of-batteries-in-six-charts-and-not-too-many-numbers/

[x] https://www.iea.org/reports/electricity-2024/executive-summary

[xi] https://www.iea.org/energy-system/renewables

[xii] https://www.iea.org/reports/renewables-2023/electricity

[xiii] https://www.iea.org/reports/oil-market-report-september-2024

[xiv] Carbon Tracker

[xv] https://carbontracker.org/reports/petrostates-of-decline/

[xvi] https://data.worldbank.org/indicator/TX.VAL.FUEL.ZS.UN

[xvii] https://www.pv-magazine.com/2024/04/22/solar-module-prices-hovering-at-all-time-lows/

[xviii] https://www.dw.com/en/how-the-gulf-region-is-planning-for-a-life-after-oil/a-67067995

[xix] https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2023/08/22/IMF-Fossil-Fuel-Subsidies-Data-2023-Update-537281

چاپ متن