مذاکرات عراقچی و گروسی در ژنو و پیامدهای آن برای دیپلماسی هستهای
پیام اصلی ایران: همکاری مشروط و کنترلشده
دیدارهای اخیر در ژنو میان عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بار دیگر نشان داد که روابط ایران و آژانس در نقطهای حساس و تعیینکننده قرار دارد. این ملاقاتها نه تنها بر ادامه تعاملات فنی میان طرفین تأکید داشت، بلکه بازتابدهنده شکافهای عمیق سیاسی، اختلافات راهبردی و چالشهای ساختاری در نظام نظارت هستهای بینالمللی بود. تحلیل مواضع دو طرف نشان میدهد که اگرچه ارادهای برای جلوگیری از تشدید بحران وجود دارد، اما مسیر رسیدن به توافق پایدار همچنان با موانع جدی روبهروست.
محور اصلی مواضع عراقچی تأکید بر ادامه همکاری ایران با آژانس در چارچوب تعهدات حقوقی بود. وی تصریح کرد که تعامل با آژانس بخش جداییناپذیر دیپلماسی هستهای ایران است و تهران همچنان از گفتوگو و همکاری فنی حمایت میکند. این موضع نشاندهنده تمایل ایران به حفظ کانالهای ارتباطی و جلوگیری از فروپاشی کامل نظام نظارتی است.¹
با این حال، این همکاری از دید ایران دارای شروط اساسی است. مهمترین شرط، غیرسیاسی بودن نقش آژانس است. عراقچی بارها تأکید کرد که همکاری باید «حرفهای، فنی و مبتنی بر اعتماد» باشد و از تبدیل شدن آژانس به ابزار فشار سیاسی جلوگیری شود.² این تأکید بازتابدهنده نگرانی دیرینه تهران است که گزارشهای آژانس تحت تأثیر فشارهای سیاسی قدرتهای غربی قرار دارد.
در واقع، از منظر ایران، مشکل اصلی نه در اصل همکاری، بلکه در «سیاسی شدن» فرآیند نظارت است. این دیدگاه نشان میدهد که تهران آژانس را نه صرفاً یک نهاد فنی، بلکه بخشی از معادله قدرت در روابط بینالملل میبیند.
پیوند همکاری با دیپلماسی کلان
یکی از نکات مهم در سخنان عراقچی، پیوند دادن همکاری با آژانس به روند مذاکرات گستردهتر بود. وی اعلام کرد ایران در حال تدوین چارچوبی برای مذاکرات آینده است و تعامل با آژانس میتواند زمینهساز پیشرفت دیپلماتیک شود.³ این موضع نشان میدهد که ایران همکاری با آژانس را نه صرفاً یک تعهد حقوقی، بلکه ابزاری تاکتیکی در مذاکرات میداند. به بیان دیگر، همکاری فنی میتواند بهعنوان اهرمی برای کسب امتیازات سیاسی یا اقتصادی در مذاکرات آینده استفاده شود.
این رویکرد در چارچوب نظریه «دیپلماسی مشروط» قابل تحلیل است؛ جایی که همکاری در یک حوزه فنی بهطور مستقیم به پیشرفت در حوزههای سیاسی وابسته میشود.
تأکید بر حاکمیت و حقوق هستهای
عراقچی همچنین بر حق ایران برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تأکید کرد و اعلام نمود تهران تنها به تعهداتی پایبند خواهد بود که بهطور رسمی پذیرفته است.⁴ این موضع، که سالها در سیاست هستهای ایران تکرار شده، بیانگر رویکردی مبتنی بر دفاع از حاکمیت ملی است.
از منظر ایران، چالش اصلی در روابط با آژانس، تلاش برای تحمیل تعهدات فراتر از چارچوبهای حقوقی است. این اختلاف بر سر «دامنه تعهدات» یکی از عوامل اصلی بنبست در مذاکرات هستهای طی سالهای اخیر بوده است.
موضع آژانس: بحران اعتماد و ضرورت شفافیت
در مقابل، مواضع گروسی نشاندهنده نگرانیهای عمیق آژانس درباره کاهش توان نظارتی بود. وی هشدار داد که محدودیتهای اعمالشده بر بازرسیها و تجهیزات نظارتی، توانایی آژانس برای راستیآزمایی فعالیتهای هستهای ایران را بهشدت کاهش داده است.⁵
از دید آژانس، این وضعیت نه تنها یک چالش سیاسی، بلکه تهدیدی برای نظام جهانی عدم اشاعه محسوب میشود. گروسی تأکید کرد که احیای دسترسیهای نظارتی یک ضرورت فوری است.
یکی از مهمترین نگرانیهای آژانس، شکاف زمانی در نظارت است. هرچه این شکاف طولانیتر شود، بازسازی تصویر دقیق از فعالیتهای هستهای ایران دشوارتر خواهد شد.⁶
شکاف ساختاری در ادراک تهدید
تحلیل مواضع دو طرف نشان میدهد که اختلافات فراتر از مسائل فنی است و ریشه در تفاوت ادراک تهدید دارد.
- ایران تهدید اصلی را در فشار سیاسی و امنیتی غرب میبیند.
- آژانس تهدید اصلی را در عدم شفافیت و کاهش نظارت میداند.
این شکاف ادراکی باعث میشود حتی اقدامات فنی نیز دارای بار سیاسی سنگینی شوند.
دیپلماسی و اعتماد: یک پارادوکس حلنشده
روابط ایران و آژانس در یک پارادوکس کلاسیک گرفتار است: اعتماد برای همکاری لازم است، اما همکاری برای ایجاد اعتماد ضروری است. این چرخه معیوب باعث شده هر دو طرف اقدامات طرف مقابل را با سوءظن تفسیر کنند.
از منظر نظری، این وضعیت نمونهای از «معمای امنیتی نهادی» است، جایی که اقدامات دفاعی یک طرف بهعنوان تهدید از سوی طرف دیگر تلقی میشود.
پیامدهای ژئوپلیتیک
نتایج این تعاملات فراتر از روابط ایران و آژانس است و پیامدهای مهمی برای امنیت منطقهای و نظام عدم اشاعه دارد. کاهش همکاری میتواند:
- خطر رقابت هستهای در خاورمیانه را افزایش دهد
- مذاکرات ایران و غرب را پیچیدهتر کند
- اعتبار رژیم نظارت بینالمللی را تضعیف نماید
در مقابل، بهبود همکاری میتواند مسیر احیای دیپلماسی هستهای را هموار کند.
چشمانداز آینده
دیدارهای ژنو نشان داد که هر دو طرف هنوز تمایل به حفظ گفتوگو دارند. گروسی مذاکرات را سازنده توصیف کرد و عراقچی نیز از ادامه تعامل حمایت نمود. این امر نشان میدهد احتمال تشدید فوری بحران پایین است.
با این حال، دستیابی به پیشرفت واقعی مستلزم حل اختلافات بنیادی در سه حوزه است:
- میزان دسترسیهای نظارتی
- دامنه تعهدات ایران
- سطح سیاسی شدن پرونده هستهای
بدون پیشرفت در این حوزهها، روابط ایران و آژانس احتمالاً در وضعیت «همکاری محدود و تنش دائمی» باقی خواهد ماند. مواضع عراقچی و گروسی در ژنو نشاندهنده مرحلهای پیچیده در روابط ایران و آژانس است؛ مرحلهای که در آن تعامل ادامه دارد، اما اعتماد شکننده است. آینده دیپلماسی هستهای ایران به توانایی دو طرف در مدیریت این شکافها بستگی خواهد داشت.
مقایسه با دوره برجام و اینکه چرا «همکاری با آژانس» امروز حساستر است
در دوره اجرای برجام (از «روز اجرا» در ژانویه ۲۰۱۶)، رابطه ایران و آژانس وارد یک فاز کمسابقه از قابلیت راستیآزمایی شد. منطق برجام این بود که در برابر رفع تحریمها، ایران هم محدودیتهای فنی را بپذیرد و هم نظارتهای گستردهتر را به آژانس بدهد. «نظارت و راستیآزمایی فراتر از پادمان» (از جمله اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی و اقدامات شفافیتساز مرتبط با برجام) باعث شد آژانس بتواند در بازهای چندساله، تصویر نسبتاً کاملتری از برنامه هستهای ایران ارائه کند.⁷ ⁸
در این دوره، اختلافات سیاسی ایران و غرب کم نبود، اما یک تفاوت مهم وجود داشت: آژانس ابزار فنیِ توافق بود و «اعتمادِ عملی» تا حد زیادی از طریق سازوکارهای نظارتی تولید میشد، نه صرفاً از طریق حسن نیت سیاسی. به همین دلیل، هر وقت اختلاف بالا میگرفت، طرفین هنوز یک «زبان مشترک فنی» داشتند که قابل اندازهگیری و گزارش بود.
بعد از خروج آمریکا از برجام، چرا همهچیز به هم گره خورد؟
با خروج ایالات متحده از برجام در مه ۲۰۱۸ و بازگشت تحریمها، ایران از مه ۲۰۱۹ بهتدریج اجرای تعهدات هستهای برجامی را کاهش داد. آژانس در گزارشهای رسمی خود توضیح میدهد که ایران از ۲۰۱۹ مرحلهبهمرحله از محدودیتهای برجام فاصله گرفت و نهایتاً از ۲۳ فوریه ۲۰۲۱ بخشی از اقدامات شفافیتساز/نظارتی فراتر از پادمان را متوقف کرد؛ موضوعی که «توان راستیآزمایی و نظارت آژانس» را بهطور جدی محدود کرد.⁷ ⁹
این نقطه، همان جایی است که بحث «سیاسی شدن آژانس» از نگاه ایران پررنگتر میشود و از نگاه آژانس، بحث «کاهش شفافیت» به مسئله اصلی بدل میگردد. یعنی هر دو طرف از یک تغییر واحد (کاهش دسترسی و دادههای نظارتی) نتیجهای متفاوت میگیرند:
- ایران میگوید فشار سیاسی افزایش یافته، پس همکاری باید «غیرسیاسی و مبتنی بر اعتماد» باشد.
- آژانس میگوید دادهها و دسترسی کاهش یافته، پس اعتمادِ فنی در حال از بین رفتن است.
«تداوم دانایی» چرا کلید فهم موضع گروسی است؟
در ادبیات آژانس بعد از ۲۰۲۱، یک مفهوم کلیدی مرتب تکرار میشود: Continuity of Knowledge (تداوم دانایی/تداوم اطلاعات). در عمل یعنی اگر دوربینها، مهر و مومها، نمونهبرداریها و دسترسیهای تکمیلی قطع یا محدود شوند، آژانس دیگر نمیتواند با همان درجه اطمینان گذشته درباره زنجیره فعالیتها، مواد و تجهیزات اظهار نظر کند.
حتی در مقاطعی که ایران و آژانس به «تفاهمهای موقت فنی» برای ضبط دادهها یا حلوفصل برخی اختلافات دست یافتند، نهادهای تخصصی و گزارشهای تحلیلی یادآور شدند که نبودِ دسترسی کامل و بهموقع به دادهها، بازسازی تصویر دقیق را دشوار میکند و هرچه زمان میگذرد، هزینه فنیِ بازگشت به شفافیت بالاتر میرود.¹⁰ ¹¹
این دقیقاً همان جایی است که موضع گروسی در ژنو را میتوان در امتداد خطمشی ثابت آژانس فهمید: او معمولاً از «گفتوگوی سازنده» استقبال میکند، اما همزمان روی ضرورتِ بازیابی ظرفیتهای راستیآزمایی و رفع شکافهای نظارتی پافشاری دارد.⁵ ⁶
موضع عراقچی در ژنو: بازگشت به برجام یا بازتعریف قواعد بازی؟
وقتی عراقچی در ژنو میگوید همکاری باید «فنی و غیرسیاسی» باشد و همزمان از تدوین «چارچوب اولیه برای مذاکرات آینده» حرف میزند، این یک پیام دو لایه است. تفاوت ژنو با دوره برجام این است که در برجام، «تعهدات نظارتی گستردهتر» بخشی از معامله رفع تحریمها بود؛ اما در وضعیت فعلی، ایران میکوشد همکاری فنی را بهعنوان قطعهای از پازل مذاکرات نگه دارد، نه الزاماً بازگشت کامل به همان سطح از نظارتهای برجامی. اینجاست که «چارچوب اولیه مذاکرات» اهمیت پیدا میکند: ایران ممکن است به دنبال مدلی باشد که هم آژانس به حداقلی از اطمینان برسد و هم تهران از نظر سیاسی احساس نکند که یکطرفه امتیاز داده است.³ ⁵
- بله، ایران میخواهد با آژانس کار کند (برای جلوگیری از تشدید بحران و حفظ مسیر دیپلماتیک).¹ ³
- اما ایران میخواهد هزینه سیاسیِ پرونده را مدیریت کند و نگذارد نظارتهای آژانس تبدیل به اهرم فشار یکطرفه شود.²
در جمعبندی، میتوان گفت:
- برجام یک الگوی «اعتمادسازی فنی در برابر امتیاز اقتصادی/تحریمی» بود.⁷ ⁸
- دوره پسابرجام (بهویژه بعد از ۲۰۲۱) به سمت «کاهش شفافیت، افزایش سوءظن، و تضعیف ظرفیت راستیآزمایی» رفت.⁷ ⁹ ¹¹
- ژنو ۲۰۲۶ میتواند تلاشی برای ساختن یک «پل میانی» باشد: ایران با زبان «غیرسیاسی/فنی» میآید و آژانس با زبان «شفافیت/تداوم دانایی»؛ اگر این دو زبان روی یک نقشه راه مشترک بنشینند، امکان باز کردن مسیر مذاکرات بیشتر میشود—اما اگر هر طرف بخواهد تعریف خود را تحمیل کند، همکاری محدود باقی میماند و بحران مزمن ادامه پیدا میکند.³ ⁵ ⁶
بر اساس روندهای فعلی، سه سناریوی اصلی قابل تصور است:
- سناریو اول: بازگشت تدریجی به الگوی برجام
- در این سناریو، ایران دسترسیهای نظارتی را افزایش میدهد و در مقابل امتیازات اقتصادی دریافت میکند. احتمال این سناریو متوسط اما وابسته به شرایط سیاسی آمریکا است.
- سناریو دوم: توافق محدود فنی
- در این حالت، ایران و آژانس به ترتیباتی محدود برای حفظ حداقل نظارت دست مییابند بدون حل اختلافات سیاسی. این محتملترین سناریو در کوتاهمدت است.
- سناریو سوم: تشدید بحران و فروپاشی همکاری
- در صورت شکست مذاکرات، احتمال کاهش بیشتر همکاری و افزایش تنشها وجود دارد.
*****
¹ Anadolu Agency:
² خبرگزاری دانشجو:
https://snn.ir/fa/news/1371641
³ Daily Sabah:
⁴ Iran Press:
⁵ Xinhua, “Iranian FM, IAEA chief discuss…,” Feb 18, 2026. https://english.news.cn/20260218/7707487e3b4c4f89a7d21ec64bee027f/c.html
⁶ IAEA Reports:
https://www.iaea.org/newscenter/focus/iran
⁷ IAEA, Verification and monitoring in the Islamic Republic of Iran in light of UNSCR 2231 (2015) (Gov/2025/24), May 31, 2025. https://www.iaea.org/sites/default/files/25/06/gov2025-24.pdf
⁸ CRS (Congressional Research Service), Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations, (R40094). https://www.congress.gov/crs-product/R40094
⁹ IAEA, Verification and monitoring… (Gov/2022/62), Nov 10, 2022 (درباره اثرات تصمیم ایران از ۲۳ فوریه ۲۰۲۱ بر فعالیتهای راستیآزمایی/نظارتی). https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2022-62.pdf
¹⁰ Arms Control Association, “Iran, IAEA Resolve Access Dispute,” Arms Control Today, Jan 2022 (بحث ترتیبات فنی و تداوم دانایی). https://www.armscontrol.org/act/2022-01/news/iran-iaea-resolve-access-dispute
¹¹ Reuters, “The UN nuclear watchdog’s long list of difficulties in Iran,” May 6, 2024 (جمعبندی مشکلات نظارتی/دسترسی/بازرسان). https://www.reuters.com/world/middle-east/un-nuclear-watchdogs-long-list-difficulties-iran-2024-05-06/
