جزئیات سرکوب بیسابقهای آشکار شده است که سوالاتی را در مورد آینده جنبش اعتراضی مطرح میکند.
مهول سریواستاوا و نجمه بزرگمهر در لندن
به نقل از فایننشال تایمز | منتشر شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶
برگردان بهفارسی: گودرز اقتداری
تصاویری که از ایران به بیرون درز کرد، کشوری را نشان میداد که در هرج و مرج فرو رفته بود: دهها اگر نگوییم صدها هزار معترض؛ کیسههای اجساد در بیرون سردخانهها چیده شده بود؛ صدای تیراندازی در خیابانها به گوش میرسید.
به نظر میرسید ناآرامیها هفته گذشته چنان شتابی گرفته بود که دشمنان جمهوری اسلامی این گمان را تبلیغ میکردند که “رژیم در آستانه فروپاشی است و آیتالله علی خامنهای، رهبر آن، در حال برنامه ریزی برای فرار به سبک اسد است.”
اما تنها چند روز بعد، ایرانیان از طریق خطوط تلفن پراکنده و ارتباطات اینترنتی ماهوارهای مخفی، به همراه ناظران بینالمللی، با آنها تماس گرفتند و گفتند که اعتراضات به نظر میرسد که فروکش کرده است. با توجه به اطلاعات موثق کمی که از محدودیتهای اینترنتی ایران به دست میآید و اطلاعات نادرستی که به این شکاف سرازیر میشود، تعیین دقیق آنچه در سراسر یک کشور ۹۰ میلیونی رخ داده است، تقریباً غیرممکن است.
اما در مصاحبههای تلفنی، پیامهای قاچاق از ارتباطات رمزگذاری شده توسط فعالان و شهادتهای صریح جمعآوری شده توسط فعالان حقوق بشر، تصویر تیره و تاری در حال ظهور است.
گزارش ها یک تشنج ملی تلخ را به تصویر میکشند، زیرا معترضان، آشوبگران مسلح و نیروهای امنیتی دولت اقتدارگرا برای کنترل خیابانها با یکدیگر میجنگیدند. آنها جزئیاتی از یک واکنش خشونتآمیز و گسترده از سوی رژیم را ارائه میدهند، سرکوبی بیسابقه که میتواند شبیه به لحظه میدان تیانآنمن جمهوری اسلامی باشد.
آنها همچنین لحظهای متزلزل از انتظار زیاد را نشان میدهند، به گفته یکی از ساکنان “اینکه ایالات متحده و اسرائیل نوعی اقدام انجام خواهند داد”.
اعتراضات در ایران در سراسر کشور بوده است.
نقشهبرداری از آدیتی بانداری
این اعتراضات ریشه در مشکلات اقتصادی داشت و از اواخر دسامبر آغاز شد، زمانی که تاجران در مرکز تهران مغازههای خود را به دلیل خشم از سقوط شدید ارزش پول ایران و تورم بالا تعطیل کردند. اما این اعتراضات به سرعت به جنبشی بسیار گستردهتر علیه خود رژیم تبدیل شد و شعارهای «مرگ بر خامنهای» و «مرگ بر دیکتاتور» در شهرهای مختلف کشور طنینانداز شد. پاسخ اولیه رژیم – حداقل با معیارهای بیرحمانه خودش – به نظر محدود میرسید، زیرا مقامات سعی در تسکین نگرانیهای اقتصادی تظاهرکنندگان داشتند.
یکی از اساتید تاریخ که از طریق ارتباط استارلینک صحبت میکرد، گفت: «در چند روز اول، تعداد معترضان در حال افزایش بود، اما فضای ترسی وجود نداشت.» پس از آنکه دولت در اوایل ژانویه از کالجها و دانشگاهها خواست کلاسها را لغو کنند، دانشجویان این استاد به اعتراضات پیوستند. آنها به این استاد گفته بودند: «من هیچ خشونتی ندیدم – نه از طرف ما، نه از طرف دولت.»
این وضعیت ساعت ۸ شب پنجشنبه ۸ ژانویه تغییر کرد، زمانی که جمعیت انبوهی در پاسخ به فراخوان رضا پهلوی، پسر تبعیدی شاه سرنگون شده در انقلاب ۱۹۷۹ که جمهوری اسلامی را به قدرت رساند، به خیابانها سرازیر شدند.
بلافاصله، رژیم اینترنت و تماسهای تلفنی بینالمللی را قطع کرد. به گفته شاهدان ویدیوهای منتشر شده در اینترنت و گروههای حقوق بشری، با منزوی شدن ایرانیان از جهان خارج، سرکوب آغاز شد.
عفو بینالملل گفت که نیروهای امنیتی از ساختمانهای مسکونی، مساجد و کلانتریها برای شلیک مهمات جنگی به معترضان غیرمسلح استفاده کردند و “سر و بدن آنها را هدف قرار دادند”. سه نفر، که همگی از طریق یادداشتهای صوتی که توسط فعالان آزادی اینترنت به اشتراک گذاشته شده بود، صحبت میکردند، این روایت را تأیید کردند.
زنی گفته بود کمی پس از غروب آفتاب به خانه دوید و از بیرون رفتن دخترش در خیابانها خودداری کرد، او گفت: “شبها صدای شلیک گلوله و فریاد مردم از ترس به گوش میرسید.”
روز جمعه، دیدهبان حقوق بشر گفت که گمان میرود هزاران نفر از معترضان و رهگذران توسط رژیم کشته شدهاند و به سرکوب گسترده و سراسری اشاره کرد. این گروه حقوق بشری اعلام کرد که صدها کیسه جسد را تنها در یک سردخانه شمارش کرده و فیلمهایی از اعتراضات در ۲۷ استان از ۳۱ استان ایران را تأیید کرده است.
بهار صبا، پژوهشگر ارشد ایران در دیدهبان حقوق بشر، گفت که قطعی مداوم اینترنت، فضای نظامی و آزار و اذیت خانوادههای کشتهشدگان به این معنی است که مقیاس واقعی جنایات همچنان ناشناخته مانده است.
او گفت: «ما سالهاست که سرکوب مرگبار اعتراضات توسط مقامات ایرانی را مستند میکنیم، جایی که نیروهای امنیتی از نیروی مرگبار غیرقانونی استفاده کردهاند و معترضان و رهگذران را کشته و زخمی کردهاند.»
اما حتی در چارچوب ایران، جایی که خونریزی حکومت در طول دورههای متوالی اعتراضات به خوبی مستند شده است، این مقیاس از کشتار بیسابقه است.»
در حالی که مردم در ۸ ژانویه در تهران تظاهرات میکردند، صدای شلیک گلوله نیز فضا را پر کرد. © رویترز
محمدعلی ابطحی، معاون رئیس جمهور اصلاحطلب سابق ایران، گفت که درگیریهایی بین مخالفان مسلح و نیروهای امنیتی رخ داده است. اما دولت بین آنچه که او آن را آشوبگران خشونتآمیز و تظاهرکنندگان مسالمتآمیز توصیف میکند، تمایز قائل شد.
شاهدان صحنههای ناآرامی – علاوه بر کسانی که از طریق واسطهها به بیرون منتقل شدهاند، برخی از آنها نیز مستقیماً با فایننشال تایمز صحبت کرده اند – روایتی مبهم از خود آشفتگی را نشان میدهد که در آن آشوبگران با معترضان واقعی درآمیختهاند. این درگیریها نه تنها جان شهروندان غیرمسلح که بخشی از جمعیت بدون رهبر را تشکیل میدادند، بلکه جان پرسنل امنیتی مجهز را نیز گرفت.
یکی از تظاهرکنندگان در تهران گفت: «گروههایی از مردان با لباس سیاه، چابک و سریع بودند. آنها یک سطل زباله را آتش میزدند و سپس به سرعت به سمت هدف بعدی حرکت میکردند.»
شاهد دیگری در غرب تهران به فایننشال تایمز گفت که حدود دوازده مرد تنومند، «شبیه کماندوها» را دیده است که لباسهای سیاه مشابهی پوشیده بودند و در منطقه میدویدند و از مردم میخواستند خانههای خود را ترک کنند و به اعتراضات بپیوندند. او گفت: «آنها قطعاً سازماندهی شده بودند، اما من نمیدانم چه کسی پشت آنها بود.»
رژیم به سرعت اعتراضات را مهندسی شده توسط قدرتهای خارجی، از پیش برنامهریزی شده و تحریک شده توسط خائنینی که از اسرائیل پول میگرفتند، به تصویر کشید. مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، روز جمعه به ولادیمیر پوتین، همتای روسی خود، گفت که «مشخص است که ایالات متحده و رژیم صهیونیستی نقش مستقیمی» در این ناآرامیها داشتهاند.
همدردی غرب با پهلوی، که در ایالات متحده مستقر است، و جشن عمومی سیاستمداران اسرائیلی و آمریکایی، به روایتی متضاد مبنی بر اینکه جنبش اعتراضی مردم توسط دشمنان ایران ربوده شده است، میافزاید.
دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، از معترضان خواست که ادامه دهند و قول داد که «کمک در راه است» – مداخلهای که برخی از تحلیلگران ایرانی و دیپلماتهای غربی گفتند برخی از تظاهرکنندگان را متقاعد کرد که ایالات متحده در حال آماده شدن برای سرنگونی رژیم است. اما صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای چاتهام هاوس، گفت که “رژیمی که خود از طریق شورشهای خیابانی در امواج ناآرامیهایی که منجر به انقلاب ۱۹۷۹ شد، به قدرت رسیده است – و با تجربه عمیق در سرکوب اعتراضات قبلی – «یک استراتژی سیستماتیک برای محاصره و خسته کردن جنبش اعتراضی دارد.»”
او میگوید: « اینها اعتراضاتی هستند که رژیم میتواند مدیریت کند و آنها واقعاً در ایجاد این روایت که اعتراضات خشونتآمیز هستند، بیشتر شبیه شورش یا خرابکاری هستند، مؤثر هستند.»
تا روز شنبه، رژیم دیگر نمیتوانست شواهد سرکوب خود را پنهان کند.
تلویزیون دولتی ایران تصاویری از ردیفهایی از اجساد در سردخانهای در جنوب تهران پخش کرد و عفو بینالملل ۲۰۵ کیسه جسد را از پنج ویدیوی دیگر که توسط اعضای پریشان خانواده در جستجوی عزیزانشان گرفته شده بود، شمارش کرد.
شخص دومی که از طریق استارلینک با او تماس گرفته شد، گفت: «همه گفتند کسی را میشناسند که یکی از اعضای خانوادهاش را از دست داده است.»
کیسههای حمل اجساد روی زمین افتادهاند در حالی که مردم در تهران به دنبال عزیزانشان میگردند © UGC/AFP/Getty Images
مقامات ایرانی گفتند صدها پلیس و پرسنل امنیتی در میان کشتهشدگان بودند، برخی ظاهراً سر بریده یا سوزانده شدند، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، این ناآرامیها را «روز سیزدهم» جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران در ماه ژوئن توصیف کرد.
یک مقام ایرانی گفت: «این عملیات سالها برنامهریزی شده بود و سلولهای تروریستی فعال شدند. آنها علیه پلیس، معترضان و کارکنان خدمات بهداشتی و اورژانس اقدامات خشونتآمیزی انجام دادند.»
شخص سومی که از طریق استارلینک با او تماس گرفته شد، داروسازی که رئیسش به او دستور داده بود تا هر روز سر کار برود، گفت که این سردرگمی فقط به رژیم کمک کرده است. بر اساس متن پیام صوتی که توسط یک فعال حقوق اینترنت به اشتراک گذاشته شده، او گفت: «من میترسم. تمام خانوادهام ترسیدهاند. من فقط چیزهایی را که خانواده و دوستانم به من میگویند باور میکنم، نه چیز دیگری.»
علاوه بر این کشتارها همچنین دستگیریهای گستردهای رخ داده است. خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، روز جمعه گزارش داد که «مقامات امنیتی اعلام کردهاند که ۳۰۰۰ نفر از اعضای گروههای تروریستی و افرادی که در شورشها نقش داشتند، دستگیر شدهاند.»
این خبرگزاری مشخص نکرد که چه گروههایی درگیر بودهاند. مقامات ایرانی اغلب گروههای قومی در استانهای مرزی، گروههای مخالف مستقر در خارج از کشور و مجاهدین خلق تبعیدی – سازمانی با سابقه مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی – را «تروریست» مینامند.
رسانههای دولتی ایران همچنین «اعترافات» تلویزیونی برخی از اتباع ایرانی را پخش کردهاند که ادعا میکنند توسط اسرائیل برای انجام عملیات در داخل ایران استخدام شدهاند و به صورت نقدی یا ارز دیجیتال به آنها پول پرداخت شده است.
پس از اعتراضات، یک شاهد در تهران فضای «مرده و خفقانآور» را توصیف کرد. این فرد گفت: «پس از قتل عام بسیار وحشیانه، مردم اکنون مشغول جستجوی اجساد عزیزان خود یا تلاش برای درمان مجروحان خود هستند.» اکنون، در حالی که مانورهای دیپلماتیک جای اعتراضات خیابانی را گرفته است، بسیاری از ایرانیان عادی همچنان از جهان خارج جدا ماندهاند، از جمله اخباری مبنی بر اینکه ترامپ و دولت ایران در حال مذاکره غیرمستقیم در مورد مسائلی مانند اعدامهای احتمالی معترضان هستند.
در گذشته، اعتراضات خیابانی با فراز و نشیبهایی از سرخوشی و خستگی همراه بوده است. انقلاب ۱۹۷۹ که شاه را سرنگون کرد، بیش از یک سال طول کشید تا به اوج خود برسد و امواج ناآرامی با هفتهها آرامش فریبنده قطع شد.
وکیل گفت که خود رژیم قادر به اصلاحات است. اما او خاطرنشان کرد که مشکلات اساسی که باعث نارضایتی شده بود، همچنان پابرجاست. اقتصاد ایران همچنان تحت تأثیر تحریمهای ایالات متحده، فساد بومی و هزینه رقابت منطقهای آن با اسرائیل ثروتمند و تحت حمایت ایالات متحده، رنج میبرد.
وکیل گفت: “در نهایت، حقایق و عدم قطعیتهایی در مورد این اعتراض خاص وجود دارد. اما آنچه ما میدانیم این است که اعتراضات در ایران در حال افزایش است و بازگشت آنها اجتنابناپذیر است.” او افزود: «ما نمیتوانیم به شما بگوییم چه چیزی آنها را تحریک میکند، اما سرانجام چیزی این کار را خواهد کرد.»
