بر اساس مقالهای از بهزاد احمدینیا
منتشرشده در ماهنامه خط صلح
بازنویسی و تنظیم: شهناز قراگزلو
زندان در ایران، حتی در شرایط عادی نیز با چالشهای جدی در زمینه رعایت حقوق زندانیان مواجه است. با این حال، در شرایط جنگی، این وضعیت نهتنها بهبود نمییابد، بلکه بهمراتب بحرانیتر شده و زندانیان را در موقعیتی بهشدت آسیبپذیر قرار میدهد. ترکیب محدودیتهای ساختاری با پیامدهای جنگ، به شکلگیری وضعیتی انجامیده که میتوان آن را «فروپاشی مضاعف حقوق انسانی» نامید.
ارتباطات؛ گروگان همیشگی در زندانهای ایران، تماس با بیرون، حتی برای زندانیانی که حکم قطعی دریافت کردهاند، نه یک حق پایدار، بلکه امتیازی محدود و قابل سلب است. این تماسها اغلب مستلزم پرداخت هزینههای بالا بوده و بهراحتی، با هر بهانهای از جمله اعتراضات یا شرایط خاص اجتماعی، قطع میشوند.
برای زندانیانی که در مرحله بازجویی بهسر میبرند، وضعیت بهمراتب دشوارتر است. ارتباط با خانواده در این مرحله عملاً به ابزاری برای فشار و وادار کردن به همکاری تبدیل میشود. در مواردی، خانوادهها تا هفتهها از محل نگهداری یا حتی اصل بازداشت فرد بیاطلاع میمانند.
در شرایط جنگی، این محدودیتها تشدید میشود. اختلال در زیرساختها، کمبود منابع و افزایش کنترلهای امنیتی باعث میشود زندانیان، حتی در بندهای عمومی، بهسختی بتوانند از وضعیت خانواده خود مطلع شوند. در چنین فضایی، فشار روانی ناشی از بیخبری میتواند افراد را به پذیرش اعترافاتی سوق دهد که پیامدهای سنگینی برای آنها خواهد داشت.
امنیت غذایی
کیفیت و کمیت غذا در زندانها همواره یکی از نقاط ضعف جدی بوده است. گزارشها نشان میدهد که حتی استانداردهای حداقلی پیشبینیشده نیز در بسیاری موارد رعایت نمیشود؛ مسئلهای که ریشه در ناکارآمدی و فساد در زنجیره تأمین دارد.
با آغاز جنگ، این وضعیت بهسرعت به بحران تبدیل میشود. اختلال در تأمین مواد غذایی، کاهش توان مالی خانوادهها و مشکلات شبکه بانکی، دسترسی زندانیان به منابع غذایی را بهشدت محدود میکند. در نتیجه، خطر سوءتغذیه و حتی گرسنگی در زندانهای پرتراکم افزایش مییابد.
امنیت فیزیکی
بر اساس موازین بینالمللی، در شرایط جنگی، دولتها موظفاند از جان زندانیان محافظت کنند؛ از جمله از طریق انتقال آنها به مناطق امن یا کاهش خطرات ناشی از درگیری. با این حال، شواهد نشان میدهد که چنین تدابیری در ایران بهطور سیستماتیک اجرا نمیشود.
تراکم بالای زندانها، کمبود امکانات و نبود برنامهریزی برای شرایط بحران، زندانیان را در برابر خطرات مستقیم جنگ آسیبپذیر میکند. از سوی دیگر، هدف قرار گرفتن زیرساختها، از جمله زندانها، در حملات نظامی، این تهدید را دوچندان میسازد. زندانیان در چنین شرایطی، نه امکان فرار دارند و نه ابزار دفاع از خود.
جمعبندی
در مجموع، زندانیان در شرایط جنگی در موقعیتی قرار میگیرند که میتوان آن را یکی از شکنندهترین وضعیتهای انسانی توصیف کرد. آنها از یکسو تحت کنترل کامل حاکمیت هستند و از سوی دیگر، در معرض پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم جنگ قرار دارند.
حقوق زندانیان، حتی در شرایط بحرانی، نهتنها نباید نادیده گرفته شود، بلکه نیازمند توجه و حفاظت بیشتر است. بیتوجهی به این حقوق، نشانهای از تضعیف بنیادهای حقوقی و اخلاقی در هر جامعهای است، و زندان، در چنین شرایطی، به آینهای از این فروپاشی تبدیل میشود.
